Digitized by the Internet Archive
in 2010 with funding from
Boston Public Library
http://www.archive.org/details/doctorisseraphic07bona
DOCTORIS SERAPHICI
S. BONAYENTURAE
S. R. E. EPISC. CARD.
OPERA OMNIA
\dor\<>.i^JZ/r^i>U^. 'Sojl^X
DOGTORIS SERAPHIGI
S. BONAVENTURAE
S. R. E. EPISCOPI CARDINALIS
OPERA OMNIA
lUSSU ET AUCTORITATE
R."' P. ALOYSII A PARMA
TOTIUS ORDINIS MINORUM S. P. FRANCISCI MINISTRI GENERALIS
EDITA
STUDIO ET CURA PP. COLLEGII A S. BONAVENTURA
AD PLURIMOS CODICES MSS. EMENDATA ANECDOTIS AUCTA PROLEGOMENIS SCHOLUS NOTISQUE ILLUSTRATA
TOMUS VII.
\l
AD OLARAS AQUAS (QUAUACCHI)
PROPK 1-I,0RENTIAM
EX TYPOGRAPHIA COLLEGll S. BONAVENTURAE
MDCCCXCV
,1(01"^
Proprietas Litteraria.
JAN 2 4 1990"
DOCTOEIS SERAPHICI
S. BONAVENTURAE
S. R. E. EPISC. GARD.
COMMEMRIUS IN EVAMELIUM S. LUCAE
TOMUS m
AD CLARAS AQUAS (QUARACCHI)
PROPE FLORENTIAM
EX TYPOGRAPHIA COLLEGII S. BONAVENTURAE
MDCCCXCV
3y ^fo
OPERA HUIUS TOMI.
Gommentarius in Evangelium S. Lucae . . . 'pag. 1
In appendice:
Expositio in Lamentationes leremiae Prophetae . . » 605
Expositio Orationis Dominicae » 652
BOSTON COLLEGE LIBRARY CHESTNUT HILL, MASS,
30149U
PROLEGOMENA
IN SEPTIMUM TOMUM.
In hoc septimo noslrae editionis volumine exhibemus opus exegeticum seraphici Doctoris cerlo genuinum, adiecta appendice, quae continet dubia vel potius illegilima opuscula.
CAP. I.
De genuino 8. Bonaventurae Gommentario in Evangelium Lucae.
Commentarii huius prologus incipit: Spirittis Domini sii- per me, expositio vero praefationis S. Lucae : Quoniam quidem muUi elc, sic: Hic est prologws auctoris.
Praeclarum hunc Commentarium esse certo genuinum opus, a viris eruditis, solis exceptis editoribus Venetis, semper as- sertum est. Isti vero censores , neglectis plurimis argumentis in favorem Doctoris seraphici militantibus , hoc opus ad incerta scripta reiicere conati sunt, ducti ratiunculis vere futilibus.
§ 1. Mulliiis momenti sont lationes ab editoiibss Venetis pto ista opinione allatae.
Censura islorum tum conlra hunc Commentarium tum con- tra Expositionem orationis dominicae haec est (ed. Veneta, tom. I. Diatriba pag. 90.): « Sunt plura, quae maxime nos movent, ut ulrumque hoc opusculum ad suppositilia ablegemus; sunt c diverso quae magnopere alliciant nos , ut inter legitima Bonaventurae opera recenseamus. Ac nos cum primis grave premit lestimonium Ptolomaei Lucensis, cuiusmodi verba sunt (Hist. Eccles. cap. XXIIL) : « Huic Bonaventurae Urbanus IV. duo Evangelia glossanda commiserat; sed excusans se propter offlcium, quod habebat, quia Magister Generalis erat, idem Doctor Aquinas supplevit ».
« Sed ut opus vel ipsum introspiciamus, incomptum et inomatum dicendi genus, quod hoc in opusculo deprehenditur, satis suspicionis nobis dat, ut spurium Bonaventurae foetum iudicemus. Frequens deinde expositor fuit in citandis Sallustii, Senecae, lulii Caesaris, Catonis libris, a quibus, ut coniectura consequimur, se quidem Bonaventura continuit ».
« Ceterum, ut dicamus quod res est, habemus alia, quae nos in oppositam sententiam pertrahunt. Ac primum occurrit loannes Trithemius in indiculo Bonaventurae: Super Oratione
Dominica lib. I. In Evangelium Lucae lib. I. Occurrunt prae- terea, quae Romani editores in argumento exposilionis eiusdem tom. II. scripserunt: o Dicemus igitur iam de expositione in Lucam, quam eius esse non solum Trithemius ostendit, sed plane demonslrat exemplar vetus Vaticanum, itemque exem- plaria quatuor in Belgio diligenter asservata, quorum uniim est Gandavense , alterum Bruxellense , tertium Traiectinum , quartum Lovaniense: cum quibus omnibus olim a F. Matthia Dordracensi, Fratrum Minorum Germaniae inferioris Ministro Provinciali, olim collata quam diligentissime haec expositio, anno MDXXXIX typis Antverpiensibus concinne impressa , Paulo III. Pont. Max. prodiR in lucem. Ex Antverpiensis edi- tionis apte recteque emendatae exemplari sumsimus exemplum ad editibnem Vaticanam hanc, quae melior multis partibus reddita est exemplarlbus quoque aliis » . Haec nos , utpote qui nihil contemnere solemus, valde prohibent, ne aut dextrorsum, aul sinistrorsum inclinemus, sed suspenso maneamus iudicio, donec veritas nobis affulgeat ».
Hae animadversiones. quatenus respiciunt Commenlarium in Lucam, satis eversae sunt iam saeculo praeterlapso a Magistro Hyacintho Sbaralea (Supplem. ad Scriptores Ord. Min. pag. 1 io et etiam 171), cuius verba a P. Bonelli in Prodromo (col. 637) ex variis locis collecta sic exhibentur:
« Ego puto , Ptolomaeo fuisse suppositum , aut quorundam rumorem et coniecturam secutum. Quo enim pacto potuit Bo- naventura se excusare coram Pontiflce, qui noverat eum plura scripsisse et tunc etiam scribere, nec ita patribus Comitiorum Narbonensium respondisse? Sanctum Doctorem Expositionem in Lucam confecisse testantur ante Trithemium Octavianus Sues- sanus, Franciscus Pavinus, Robertus Liciensis, lacobus Oddus, et Bartholomaeus Pisanus circa annum 1387 scribens. Ptolo- maeus vero, etsi auctor suppar, scripsit Historiam Ecclesiasti- cam multo post sancti Doctoris obitum, post annum 1312. Desinit in an. 129i. Quare potuit errasse, quemadmodum Ub. XXII. cap. XXI., ubi tradit, sanctum Thomam Coloniae exsisten- tera recusasse abbatiam Montiscassini per Alexandrum Pontiflcem oblatam, cum id factum fuerit per Innocentium quartum, ut fatetur Echardus tomo I. Bibl. Ord. Praed. pag. 278. Si etiam
VIII
PROLEGOMENA C. I.
tempore sui mlnisterialus supremi scribere potuit Bonavenlura Ilinei-aria duo : in Deum et in seipsum anno 1 2S9, Legendam maiorem et minorem ab anno 1261 ad 1262, Apologiam Pauperum an. 1 269 etc. ; quo pacto potuit se excusare coram Papa, se ratione ofRcii ministeriatus non posse Evangelia duo exponere? Quod insuper obiiciunt editores novissimi et nullum est et falsum. Tantum enim abest, ut ibi frequens sit in ciian- dis Sallustii, Senecae, lulii Caesaris et Catonis libris, ut aut nunquam, aut vix occurrant; bis vel ter reperi eum citare Tullium , semel Senecam et semel aut bis losephum Hebraeum. Ceterum creberrime et fere semper sacra Scriptura, sanctis Patribus et Glossa utitur. Eius porro dicendi genus immerito dicitur incomptum et inornatum, cum non alibi forsan magis elucescat prudens, eruditum pro temporum conditione, pium sanctique Doctoris proprium quam in hac Expositione. Ter dictum factumque beati Francisci et paulo post septem gradus contemplationis Fr. Aegidii anno 1 262 vita functi adducit » etc. Hactenus Pater Sbaralea.
§ 2. E contiaTio, positivis et laoulentis lationibas proba-
tai , hanc Commentaiiam esse legitimam S. Bonaventaiae opas.
Hoc satis iam demonstravit P. Benedictus Bonelli in suo
Prodromo col. 638 seqq., cuius argumenta a nobis aucta suc-
cincte sic proponimus.
. Hoc primo evincunt antiquorum de hac re testimonia, quae fere omnia continentur in indiculis descriplis in Prolego- menis nostris ad tom. V. c. 12, pag. LV seq.
Primus et synchronus testis est Fr. Salimbene Parmensis, qui in suis Chronicis (ed. Parmensis pag. 129) haec habet: « Item, Fr. loannes de Parma dedit licentiam Fr. Bonaventurae de Balneo Regis, ut Parisius legerct, quod nunquam alicubi fecerat, quia bacellarius erat nec adhuc cathedratus; et tunc fecit lecturam super totum Evangelium Lucae, quae pulcra et optima est; et super Sententias quatuor libros fecit, qui usque in hodiernum diem utiles et solemnes habentur. Currebat tunc annus 1248, nunc autem agitur annus Domini 1284». — Licet in hoc testimonio non exhibeantur signa hunc Commentarium ab aliis satis distinguentia , tamen nullum dubium remanet, quin de- signaverit eundem, quem omnia saecula tanquam foetum Bo- naventurianum celebraverunt, et quem alii testes et tot codices S. Doctori _ attribuunt.
Secundus testis est Fr. Bartholomaeus Pisanus (indiculus VII.) , qui suas Conformitates an. 1 38S incepit et an. 1 399 Ca- pitulo Generali Minorum obtulit. De Bonaventura inter alia ha- bet (I. Conform. fruct. 8. parL 2. fol. 80 col. 4, edit. Me- diolanen.): « Postillavit excellenter Evangelium beati Lucae>. Allegat etiam et approbat nonnullas sententias eiusdem Com- mentarii, quae conveniunt cum editis , praesertim ea quae auctor in Luc. c. 10. n. 8. tradit de usu prohibito calceamentorum et de usu permisso sandaliorum.
Idem fere repetitur ab anonymo Stronconiensi (indic. VIIL), a lacobo Oddone (indic. XIII.) et ab omnibus auctoribus (inter quos est etiam Trithemius) ibi subsequentium indiculorum, qui etiam plerumque praestantiam operis laudant.
Porro, duo antiqui catalogi duarum Ordinis bibliotheca- rum gravissimum pro Bonaventurae Commentario reddunt te- stimonium , scilicet catalogi bibliothecae S. Fortunati Tuderti et sacri Conventus Assisii. Quoad primum remittimus lectorem ad nostrum tom. V. Prolegom. c. 1 , pag. 111 cql. 2 seq. Ibi
in inventario antiquiore, circa finem saec. XIII. confecto, ter notatur a Postilla fratris Bonaventure super Lucam » (cfr. Pro- drom. col. 479) et similiter in secundo inventario, quod scri- ptum est a ex praecepto Domini Benedicti Papae Xll. « (ab an. 1334-1342). In eadem bibliotheca duo exemplaria antiqua (n. 47. el 60.) adhuc exstant, quae a nobis collata sunt et infra % 4, descripta , scil. codd. C D. — Catalogus bibliothecae Assisiensis confectus est an. 1381 (cfr. Prodrom. col. 378 et noster tom. V. Prolegom. pag. LX col. 2), in quo legitur pag. 29: « Postille super Evangelium Luce fi-atris Bonaventure cum postibus et cathena, cuius principium: Spiritus Domini supei- me, finis vero: Qui cum Patre et Spiritu sancto » etc. — In eadem bi- bliotheca, teste Magistro Ubaldo Thebaldio Min. Conv. (cfr. Prodr. col. 387) exstitit saeculo XVII. codex huius Commenta- rii , inscriptus : « Postilla super Lucam secundum magistrum fratrem Bonaventuram de Balneo regio Ordinis Minorum » . Idem hic cod. nunc pertinet ad nostrum CoIIegium, qui infra sub signo H describitur.
His testimoniis accedit auctoritas tot aliorum antiquorum codicum, qui librum Bonaventurae inscribunt (cfr. infra § 4.). Secundo, praedicta testimonia confirmantur criteriis m- ternis.
Quod auctor huius operis fuerit doctor Ordinis Minorum, manifeste probat P. Bonelli (Prodr. col. 639). Saepe enim in ipso commendatur altissima paupertas, praesertim c. 7. n. 42. seq., ubi ipsa commendatur « propter decem excellentissimas di- gnitates»; iterato laudatur B. Franciscus, item Fr. Aegidius (c. 9. n. 48.). Porro, ad ea verba: Noliteportare calceamenia, sub- ditur haec interpretatio (c. 1 0. n. 8.) : « Scilicet ad cooperien- dos pedes... Sandalia enim a laesione pedem protegunt, sed non tegunt, sicut sunt soleae fratrum» (Vat. addit noiftwm, quod certe est supplendum).
Nulli autem alii Franciscano nisi seraphico Doctori hunc librum tribui posse , suadet conformitas doctrinae , methodi et stili, quae tanta est, ut qui versatus est in aliis scriptis eius- dem certo genuinis facile in hac postilla S. Doctorls indolem agnoscat. Quoad doctrinae conformitatem sexcenties allegavimus locos parallelos , quos qui voluerit inspicere et conferre ipse de hac conformitate sibi persuadebit. Nonnulla huiusmodi exempla videri possunt in Prodromo (loc. cit.), quae hic referre super- fluum videtur.
§ 3. De tempore, qao hio Conunentaiias sciiptns est, et de ipsias indole et piaestantia nonnalla notamas.
Primo quoad tempus P. Bonelli asserit (Prodr. loc. cit.), « Lecturam super totum Evangelium Lucae a Bonaventura fa- ctam esse Parisiis an. 1248, cum primum fuisset inibi a Fr. loanne Parmensi institutus Lector ». Hoc (ibid. col. 10) probare nititur verbis Fr. Salimbene supra S 2. relatis, quae sane hoc expresse testari primo aspcctu videntur, cum ille dicol: « Cur- rebat tunc annus 1248» etc. Attamen putamus, utriusque au-- ctoris sensum ita duntaxat intelligendum esse, quod tunc Bona- ventura inceperit circa memoratum librum tam operosum labo- rare; hoc enim brevi tempore eo minus potuit perficere, quia praeter interpretationcm Lombardi in schola eadem periodo etiam immensum opus quatuor librorum in Lombardum inter manus habebat. Attendendum estetiam, auctorem tunc aetate iuvenem fuisse (factus est an. 1 245 baccalaureus, quando non numerabat nisi 24 annos, et post- tres annos incepit publicam lecturam).
PROLEGOMEN\ C. I.
IX
Immo putamus, quod verba Fr. Saliinbene «Currebat tiiiic annus 1248 », sine violentia restringi possint ad initium pu- blicae lectionis.
Nam, ut sincere nostram opinlonem manifestemus, tota huius operis, quale nunc legitur, indoles Insinuat, saltem ulti- mam eius completionem ad matunorem auctoris aetatcm esse prorogandam, quidquid sit de tcmporc et modo, quo lioc Evangelium traclare inceperit.
Praeterea , non videtur nobis esse probabile , lioc scriptum in eadem qua nunc exstat forma traditum fuisse in scliota, sicut aliud in Evangelium loannis, quod In scholis lcctum esse, (ide perantiqui codicis msc. in Prolegomenis ad tom. VI. pag. XXI col. 2 asseruimus. Non exigua enim apparet differentia indolis inter utrumque Commentarium. In loannem scribit auctor forma pro scholis a~daptata , multus est in quaestionibus tlieologicis et exegeticis scholastice solvendis, parcius allegat locos Scripturae et Glossarum; ast Commentarius in Lucam se prodit scriptum potius ad scopum practicum , praesertim ad usum praedi- catorum. Hinc accumulantur multa millia locorum utriusque teslamenti, ita ut ad quamlibet sententiam plures suggeran- tur loci, quibus praedicator pro libitu uti possit, ut, quidquid dicat auctoritate Scripturae conflrmet, prout consuetudo istius aetatis postulabat. Hinc etiam exhibetur continua catena aucto- ritatum ex Glossis et libris Patrum collecta. Unde vere dici potest, librum hunc tot millibus auctoritatum locis artiflciose con- textum similem esse operi musivo innumeris variisque lapidi- bus composito. In tanta varietate minime tamen ordine caret, sed mira synlhes; est ordinatus gravibusque seraphicae mentis sententiis perfusus. Non obstante hoc scopo practico, satis tra- ctantur etiam quaestiones proprie exegeticae, sed moderate, breviter et in forma non scholastica. — Haec omnia , sicut mi- nus praelectionibus scholasticis conveniunt, sic optime ei scopo, quem supposuimus, scilicet quod liber sit in usum praecipue praedicatorum destinatus.
Praedictum scopum principalem in ipso prooemio aliqua- tenus insinuatum esse, nobis videtur. Nam textum Scripturae: Spiritus Domini super me etc, primo competere dicit « cuili- bet doctoi'i S. Scripturae eiusque auditori » (n. 2.). Quod au- tem hoc non tantum de doctore in scholis disputante intelli- gendum sit , sed etiam de praedicatoribus ad populum , expri- mitur inferius (n. 5.) his verbis: « Evangelium autem Dei exponere et docere est verbum divinum praedicare ».
Quod altinet fontes, quibus auctor usus est, patet, eum Glossas tam intei-lineares quam ordinarias ea aetate notas ferc integras in proprium usum vertisse. Notum est, ipsas Glossas excerptas esse ex libris Ss. Patrum; unde Glossae in Evangelium Lucae plerumque sumtae et contractae sunt ex duobus in idem Commentariis , scil. Ambrosii et Bedae. Prae- terea, his ipsis Commentariis Bonaventura ita usus est, ut nihil notatu dignum praetermiserit. Passim allegat etiam locos con- gruentes ex egregiis Homiliis in Malthaeum ea aetate S. loanni Chrysostomo tributis, quae communiter nominantur Opus im- pei-feclum. Etiam S. Thomas putavit, has Homilias esse opus Chrysostomi easque plurimi fecit (cfr. De Rubeis in S. Thomam dissert. 5. c. 4.). Ex aliis etiam operibus, praesertim Ss. Augu- stini, Hieronymi, Gregorii, Bernardi aliorumque passim afferuntur loci, ita utin hoc uno Commentario fere invenias, quidquidSs. Pa- jres, saltem Latini, in elucidationem huius Evangelii scripserunt.
Pvaestantia huius Commentarii iam a coaevis scriptoribu.s et subsequentibus, qui eundem commemorant, laudibus cele- bratur (cfr. supra 'j 2.).
In hoc immensi laboris opcre doctrina auctoris, diligentia , pietas et ingenium fecundiim ac sublime mani/este apparet. L't iiiste de eius valore iudicetur, habenda est ratio tum aetalis, qua scriptum cst, tum metliodi tunc communis, tum etiam soecialis flnis ab ipso intcnti, scilicet ut uberem praedicatoribus materiam et aptam rerum dispositionem praeberet. Censemus autem, etiam nostra aetale posse praedicatorcs pro elaborandis sermonibus, praesertim homiliis, pretiosa subsidia ibi invenire. Quod enim in Prolegomenis ad tom. VI. (pag. XXVI , % 7.) monuimus etiam quoad hunc Commentarium repetere possu- mus, falsum scilicet esse, quod Bonaventura, neglecto sensu lilterali , fere totus sit in sectando sensu mystico. SulTlcit notas nostras marginales inspicere , ut quam exigua pars libri de hoc sensu tractet, evidenter appareat.
§ 4. De Babaidiis in hac nostia editione adliibitia et noatio laboie haec natamos.
Quid editio Vaticana (tom. II. an. 1 589) in praeflxo argu- mento de propria sua editione et de Antverpiensi an. 1539 tra- diderit, iam supra % 1. editores Veneti retulerunt. lam non- nulla his adiungimus.
De editione illa Antverpiensi an. 1539, quam non vidimus, loquuntur etiam P. Bonelli (Prodr. col. 329) et P. Servatius Dirks, Ord. Min. Recoll. in suo libro: Histoire litteraire et bi- bliographique des Mineurs de l' Obsei-vance en Belgique et dans les Pays-Bas, Anvers, Van Os-de Wolf 1885, pag. 69. Sed uterque hanc editionem tribuit celebri fratri eiusdem Or- dinis loanni Mahusio, qui opera praedicti Mathiae Dordracen- sis usus esse videtur. Mahusius, eximius Lector sacrarum lit- terarum in Conventu Lovanii, postea designatus est primus episcopus Daventriensis, cui sedi resignavit. A Geusis an. 1572 crudeliter vulneratus et instar cadaveris in platea relictus est. Obiit 1577. Isla editio Antverpiensis secundum P. Servaiium omnium prima fuit huius Commenlarii. Sed Bonelli (Prodr. coll. 310, 329, 357) refert Venetianam quandam an. 1524 apud Salvionum a pluribus auctoribus memoralam, quam neque ipse neque nos vidimus. — Alia Venetiana an. 1 574 ex eiusdem Fran- cisci Salvioni ofiicina in Collegio nostro habetur, cuius titulus: « D. Bonaventurae in sacrosanct. Evangelium lesu Christi sec. Lu- cam elaborata Enarratio, omnibus Christi fldelibus, tum ma- xime divini verbi declamatoribus apprime utilis ac salutaris». Hanc editionem cum Vaticana incepimus conferre, sed post- quam invenimus, textum utriusque vix in minutis rebus dis- crepare, ab inutili labore cessavimus. Si igitur Vaticana ed. exemplar sumsit ab Antverpiensi , concludendum est, eliam Venetianam an. 1574 iflam esse secutam. Ceterum etiam ter- tiam editionem Venetianam invenimus in Prodromo memora- tam, quae perhibetur eodem anno 1574 esse impressa apud Petrum de Franciscis. Sed haec non nisi novo titulo a prae- dicta anni 1574 videtur differre, de quo vide infra c. 2. § 1.
Codices bninB Gommentaiii cnm textn editionis Vaticanae a nobis oollati.
1. Claris Aquis in archivo noslri Collegii (donatus ab illustri D. I. Spitthover), olim bibliothecae sacri Conventus
S. Bonav. — Tom. VII.
U
PROLEGOMENA C. I.
S. Francisci Assisiensis, cod. membran. in folio, saeculi XIV. circa med. In fascia membranacea asseri posteriori exterius affixa legitur: Postilla super Lvicam secmdum magistrum fratrem Bonaventnram de Balneo regio ordinis Minorum; reponatur versus otientem in banco VII. — Folio 1 . r. columna 1 . inci- pit sine ullo titulo : Spiritm Domini super me, eo quod unxe- rit me ad annunciandum mansuetis terre, ut mederer contri- tos corde et predicarem captivis indulgenciam et clausis aper- cionem. Considerantibus nobis etc. Desinit fol. ultimo r. col. 2. Ad quem finem nos perducat Ihes Xs dei filius pe)' intercessio- nem dulcissime matris sue et bealissimi Luce evangeliste, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit ac regnat Deus in secula seculorum. Amen.
Genuino Commentario hic cod. passim plura et prolixa addit, quae ultra tertiam partem editi operis excrescunt, ita ut verba secundum Bonaventuram proprie ipsi conveniant. Interdum quasdam particulas omittit vel immutat, praesertim difflciliores. Cum autem haec manifeste ab alio posteriore auctore facta sint, hic cod. vix ad aliud servire potuit nisi ad conflrmandas ge- nuinas aliorum codicum lectiones et paucos locos corruptos illu- strandos. — Signatur littera H.
2. Darmstadii in Germania, biblioth. Ducalis, cod. 369. chart. saec. XV. circa med. Manus posterior eiusdem saeculi apposuit fol. 1. I. hanc memoriam: Ex parte venerabilis ma- gistri Martini de Monialve, quondam Provincialis huius pro- vincie et filii huius conventus (recens manus addidit: Carmeli aquensis), et obiit anno Domini MCCCCLXXXIX. ipso die san- cti Theodori martiris. Incip. fol. 3. r. : Spirilus domini snper me etc. ; in flne adduntur haec alia; Expliciunt postille fratris Bonaventure super Lucam.
Etiam hic interdum habet additamenta, sed brevia, quae quidem non raro etiam in ed. Vat. habentur, sed desunt in antiquioribus codd. Solet etiam cum Vat. supplere locos Scri- pturae, quando in iUis antiquis codd. consulto aliqua omissa vel tantum per etc. indicata sunt. — Sign. litt. G.
3. Florentiae , biblioth. Mediceo-Laurentiana , cod. Conv. suppr. 847. modo 360, de quo locuti sumus tom. VI. Prole- gom. pag. XXII n. 5. Commcntarius in Evangelium Lucae in- cipit fol. 2. r. , cui manus saec. XV. praemisit : Postilla super Lucam Conventus sancte Marie novelle de Florentia Ordi- nis Predicatorum. Deinde columna 1. Spiritus Domini supe?' me etc. Desinit fol. 128 v. col. 1 in fine.
Non parum mendose cstscriptus, praesertim quia per sal- tum plura vcrba ct integras lineas saepe omittit. Textus tamen communiter convenit cum C D, cum quibus constituit mcliorem familiam. — Sign. litt. A.
4. Ibidem, Plut. XI. dext. cod. 3. membr. in fol. saec. XIV. ineunt. Incipit. fol. 3. r. sinc ulla nota: Spiritus Domini super me etc. Desinit fol. 114. r. ut in cdito Commentario.
Non exliibet intcgrum Commentarium , scd passim vcrbis contractis sensum cxprimit, vcl ctiam aliquatenus immutat. Ad marginem et calcem saepe habet additiones alicnas. — Sign. litt. B.
'). Ibidem, Conv. suppr. 643, modo 99. 465. Vide quac de hoc codice diximus tom. VI. Prolegom. pag. XXII n. 4. Com- mcntarius incipit fol. 84. r. sub rubrica altcrius manus : Po- stilla super Lucam. Ilinc: Spiritus eius (sic) s^iper me etc. De- .sinit fol. 142 v. col. 2. ut in cditione.
Etiam hic textum contractum habet; unde postquam vidi- mus, eum in illis partibus, quas habet, quoad sensum et plu- rima verba cum aliis codd. convenire, cessandum esse a parum utili labore decrevimus. — Sign. litt. 1.
6. Matrili, biblioth. Escorialis, cod. IIL R. 2. membr. in fol. saec. Xlll. exeunt. Manus saec. XIV. praemisit in superiore parte recta primi folii hsec verba : Istam postillam fecit frater Bonaveniura Oi-dinis Minorum Generalis Minister et Magister in theologia ac postmodum Cardinalis Episcopus Albanensis. Post haec prima manus : Incipiunt postille fratris Bonaventure super Lucam. Spirilus domini super me etc. Desinit fol. 212. v. Eadem prima manus subiicit: Expliciunt postille super Lu- cam fratris Bone aventure.
Hic tantum secundum initium et quasdam partes collatus est; quo nobis conslare potuit, eum in textu communiter con- venire cum meliore familia A C D. — Sign. litt. K.
7. Montis Alvernae, bibliolh. Conventus, cod. membr. in fol. , de quo mentionem fecimus tom. VI. Prolegom. pag. XXIII n. 9.
De hoc idem valet , quod de cod. G diximus. Praeterea pas- sim multa omittit et a c. 19, 48. penitus deflcit. Observavimus autem, quod illae praecipue partes omittuntur, quae in missali non sunt receptae ut pericopae diebus dominicis et festis legen- dae, quae etiam ad marginem codicis indicantur. — Sign. litt. F.
8. Neapolis, biblioth. Nationalis, cod. VII. A. 42. membr. in fol. saec. XIV. ante med. Postillam in Evangelium Matthaei anonymam sequitur haec in Evangelium Lucae pariter anonyma. Incipit et desinit ut in editis.
Hic habet lectiones non raro speciales, praesertim in cor- rectionibus, quae ab alia manu ad marginem positae sunt. — Sign. litt. E.
9. Tuderti in Umbria, biblioth. sancti Fortunati, cod. 47. membr. in fol. saec. XIII. versus flnem exaratus. Incipit fol. 3. r. col. 1 : Spiritus Domini super me etc, et desinit fol. 1 60 v. prope flnem : Vivit ac regnxit Deus in secula seculorum. Amen.
ESt satis correcte a prima raanu scriptus, et vitia librarii saepc, sed non semper, ad marginem a manu paulo iuniore correcta sunt. Ilunc et sequentem plurimum secuti sumus. — Sign. litt. C.
10. Ibidem, cod. 60. membr. in fol. saec. XIV. ineunt. Fol. 1. V. manus paulo posterior notavit: Iste liber est depu- latus ad usum fralris Munaldi de Tudn-lo lectoris; quicum- que eum alienaverit absque eius licentia, anathema sit. Parum infra: Postilla Bonaventure super Lucam. Sequuntur quaestio- ncs do scientia Christi ct de Mysterio Trinitatis, scd ab alia et antiquiori manu scriptac, ut praemonuimus tom. V. Prolegcm. c. 1 . § 2. et 4. n. 2. Commcntarius in Evangelium Lucac inci- pit foU 31. r.: Spirilus Domini super me ctc. Dcsinit fol. 177. r. per verba : Deo gracias. Scquitur indcx rerum ordine alphabe- tico cxaratus.
Ilic in textu a prima manu scripto valde convenit cum praeccdenti, licct non possit csse ciusdcm apographum, cum aliquoties habeat quacdam vcrba, quac in illo desidcrantur. Sacpius prima manus in hoc quam in illo erravit, sed etiam in margine plurics ab alia manu cst correctus , et passim ctiam alias lecliones ibi praebct ac cod. C. — Sign. litl. D.
11. Turonis in Gallia, biblioth. Civitatis, cod. 27, olim S. Gratiani 43, mombr. in fol. saec. XIII. post mcd. Ilunc cod.
i'iujij:(X)mi:n\ c. ii.
XI
iani notavimus tum. VI. Prolcgom. pag. XXV n. 4';. Conimitn- tario in lioc Kvangclium praemitlitur lantuni; Lucus , Ucindc colunina prima seciuitur: Spirilus Uomini super me ctc. In (Inc, post: Amen. additur: Die sabali in feslo U. Micka^lis anno Domini millesimo CC." septuayesimo quarto computatum fuit apud Caleriam in domo domini Reyis inter Damirum docto- rem et Adam.
Omnes alios codd. nostros liic actatc pracccdit, scd non correctionc. Prologum lantum ct partcm cap. 1. cimi cd. Vati- cana confcrri curavimus, et praescindentes a gravibus vitiis, conformem eum esse familiae A C D depreliendere potuimiis. — Sign. litt. L..
Codicei a nobis non oollati.
12. Caesenae in Italia, biblioth. Malatestiana , PUit. VII. cod. IV. membr. in fol. sacc. XIII. exeimt. Plures habet postil- las marginales a pluribus librariis sacc. XIV. et XV. exaratas, quorum unus addidit in flne : Explicit postilla super Lucam, Conventus Cessene (sic) fratrum Minorum, omisso auctoris nomine.
13. Ftorewto, biblioth. Mediceo-Laurentiana, Plut. XXVII. dext. cod. 3. membr. in folio saec. XIV. ineunl. Folio 2. r. no- tatur: Tabula super Postillam super Lucam fratris de Turo- nia ordinis Minorum. Alia manus eiusdem saec. XIV. inse- ruit : Iste liber spectat ad Convenium florentinum ordinis fra- trum Minorum, deputatus ad usum fratris Illuminati de Campo- saccis eiusdem ordinis. Hinc columna prima : Spiritus Domin^ super m'e etc. Multas habet additiones, omissiones et variationes sicut alii sub n. 1 . et 2. descripti. Desinit fol. 1 56. r. : Nos ergo de libro finito omnipotenti Deo gracias agimus, qui est Deus super omnia benedictus. — Inscriptio illa fratris de Turonia non auctorem operis, sed tantum tabulae vi verborum indicare potest.
1 i. Pragae in Bohemia , biblioth. Universitatis , cod. III. A. 22. membr. in fol. saec. XIII. exeunt. Manus saec. XIV. nota- vit in principio : Postilla super Lucam Bone venture; alia posterior addidit : Iste liber est emtus a Paulo sacerdote de Ly- thonnerziez cum aliis pluribus, scilicet... Prima manus prae- misit Gommentario : Postille super Lucam evangelistam , et ad- didit in flne: Expliciunt Postille supei- Lucam fratris Bonea- venture.
18. Romae, biblioth. Vaticana, cod. 5726. membr. in fol. saec. XIV. circa med. Alia manus posterioris aevi inseruit : Fratris Bonaventure commentaria in Lucam. Incipit et desinit iit in editis.
16. Ibidem, in eadem bibliotheca, cod. 1298. membr. in fol. minore saec. XIV. ineunt. De quo satis diximus tom. VI. pag. XXVI n. 3.
lamdiximus, maioris auctoritatis esse codd. ACD, quibus in partibus collatis suffragantur K et L; ceteri collati plus mi- nusve mutati, adaucti, contracti vel lacunis magnis foedati sunt, unde ipsis usi sumus praecipue vel in confirmationem vel in sub- sidium , quando melior illa familia defectum , vel corruptionem manifestabat. Multa millia locorum ope codicum corrigere et textum sincerum fere semper restituere potuimus.
Alium improbum laborem, cui quantum temporis et ope- ris impensum sit, nemo nisi expertus facile credit, susce-
pitnus, lit lol iiiillia loroi iiiM tuiii cx S':iiplui;i luin cx aliis s(ri|)(is allcgutoriirii scdcs iiivciiiieriiiis ipsoviuc cuiii uriginali- bus collutos accuratc indicarcnius. 'icxtum (jlossaruiii fre<iuenter iiivenimus dcpravalum, et non raro etiam aiiclor, a quo sumlae siint, |)ori)eram indicalus. Vcrum fuiitcm lilossarum et passim ctiam iiilcgnim cius tcxtiim iii notis cxliibiiimus. — Quoad locos Scripturao notandiim csl.quod illilo'!, 'iui ad tcxtiim ICvaiige- lii Lucac illustrandiiin anciuMliir, ])lcriiiiM|iii; iioii pcrfectc convc- niimt cum rccciiti tcxtu VulgaUic, ct liuc ob plurcs causas. Vel enim hoc accidit, qiiia excmplar, quo S. Doctor usus est, non convenicbatcum noslra Viilgata, vel, id quod frcqiicntiusaccidit, ipse consulto quasdam particulas el integras parles omisit, vel etiam constructioncm aliqiiatenus miitavit, ut scrmo suo propo- sito ct contcxtui magis coiigrucict; cxcmpli gratia, pro forma interrogativa in sensu negativo plurics substituitur propositio absoluta ncgativa ; vel pro ros ponitur nos. Saepissime ctiam pars tantum locorum explicitc exliibetur, reliqua vero per etc. indicantur. In edd. 1. ct Vat., praesertim in prima parte Com- mentarii dicti loci allegantiir plcriimf|iie socuniliim antiquam Vulgatam , ct passim partcs a codicibus omissae suppleniur. Sed pulavimus, standum nobis esse codicibiis antiqiiioribus, quando inter se conveniebant. In locis tamen minus communiter notis in commodum lectoris pluries rctinuimus verba Vatica- nae, ubi codd. ponebant etc.
In textu vero Evangelii Lucae lectiones a Vulgata discre- pantes fldeliter annotavimus, vel in texlum receptas aucloritate antiquorum vel coaetaneorum scriplorum conflrmavimus, prae- sertim Ilieronymi, Augustini, Bedae, Glossarum, B. Alberti, S. Thomae, Card. Hugonis et etiam Gorrani (de quo cfr. tom. VI. Prolegom. pag. XXI col. 1). In liorum collatione saepius vidi- mus, varias editiones lioriim auctorum in ipso lextu Scripturae substituisse praesentem lectionem Vulgatae, sed in exposilione eiusdem retinuisse aliam lectionem , quam habebant etiam nostri codices aliique antiqui. Nobis non probatur ratio eorum editorum, qui in scriptis magnorum doctorum semper recenlem Vulgatae textum substituunt antiquae lectioni auctoris. — Hoc quoad tex- tum Evangelii Lucae. Sed in referendis millibus illis locis ex toto V. et N. T. allatis et a Bonaventura consulto, ut diximus, parumper contractis vel mutatis, intolerabile nobis et legenti- bus et inutile onus fuisset , quascumque minutas res a Vulgata discrepantes ad calcem annotare. Hoc non fecimus, nisi concur- rente speciali ratione.
CAP. II.
De pluribus opusculis illegitimis vel saltem dubiis.
Primo agitur de Postilla in Lamentationes leremiae.
Hoc opusculum reiecimus in appendicem, quia graves ra- tiones suadent, ut hoc opusculum tribuamus potius discipulo S. Bonaventurae , loanni Pechamo Ord. Min., quam ipsi nostro Doctori. Ille cathedram magistri obtinuit Parisiis, deinde Oxonii ; postea in Curia Romana fuit primus ex Ordine Minorum Lector s. Palatii. Anno 1 279 promotus est ad sedem primatialem Can- tuariensem. Mortuus est 8. Dec. 1292. De eiusdem multis scriptis
XII
PROLEGOMENA C. II.
cfr. Sbaralea (Supplemenlum ad Script. Ord. Min.) et de mul- tis codicibus, qui exstant, in quibus habentur illa opera, vide nostrum oposculum De humanae cognitionis ratione, Prolegom. pag. XVI. et ibid. pag. 179 quandam eiusdem quaestionem disputatam.
§ 1. Reoensentui editiones haias Coismenta^'ii. Prima eiusdem editio typis expressa prodiit Venetiis 1 574 apud Petrum Franciscum Salvionum. In titulo legitur : « Nunc primum in hicem emissa et ab innumeris quibus scatebat er- roribus summo studio summaque cura expurgata ». Hanc edi- tionem prae manibus habemus; cui in eodem tomo Commentarii S. Bonaventurae in Lucam et in Sapienliam, ast cum distinctis titulis et foliorum numerationibus praefixi sunt, sed eisdem typis impressi. In titulo operis in Sapientiam, ubi additur: et Lammtationes leremiae , paulo aliter legitur: «Nunc primum post diutinam exspectationem in lucem edita et ad veterum exeraplarium fidem per F. loannem Balainium Andrium Con- ventualem Franciscanum accuratissime recognita ». Quoad lo- cum et tempus editionis solum legitur : a Venetiis MDLXXIIII ». Sed in Prodromo (col. 344 seqq.) P. Bonelli describit Vene- tianam editionem eiusdem prcrsus tituli, exceptis ultimis ver- bis, quae sunt: « Venedis MDLXXIIU apud Petrum de Fran- ciscis et Nepoles in 8 y>. — In ulroque igitur titulo sunt verba nunc primum edita, in utroque eaedem sunt dedicationes , iidem typi et idem annus. Hinc certum esse videtur, non duas ■ editiones in his haberi, sed titulum alium eidem prorsus editioni praefixum esse. Et cum etiam in titulo Commentarii in Lucam, quem habet nostra ed. Veneta an. 1574, legatur: apud Fran- ciscum Salvionum, ast in alia eiusdem loci et anni: apud Pe- trum de Franciscis; minime de toto illo tomo dubitamus, quin habeamus non duas editiones , sed unam , mutato tantum titulo. Prima haec editio Lamentationum , quae a Balaino ut a ab innumeris quibus scatebat erroribus summo studio summa- que cura expurgata » laudatur , re vera quoad textum intole- rabilibus scatet vitiis, quae passim sensum obscurant et per- turbant. Nihilominus haec fere integra etiam in Vaticana el subsequentibus edd. reimpressa est. In ultima editione Parisiensi D. Peltier quosdam errores nimis obvios, coniectura usus, emendare conatus est, sed plerumque veram lectionem codicum non est assecutus; de quo non est mirandum. Insuper maxi- mam partem falsarum lectionum, inter quas sunt gravissimae, ipse haud eliminavit.
2 2. Examinantui testimonia ezteina. S. Bonaventuram huius libelli auctorem esse, hucusquo communiter iudicatum est; sed quod in iudicio de auctoribus antiquorum scriptorum opinio communis saepe erraverit, plu- rimis exemplis constat. Audiamus primo loco rationes, quas P. Bonelli (Prodr. col. 635) pro rcccpta sententia afliert.
Postquam idem exagitavit editores Venetos (Diatrib. pag. 87), qui hunc Commentarium « non audcnt ex catalogo Bona- venturae operum cxpungere, quamquam nemo sit e vetustis, qui opusculum istud inter eius opera collocet», ct tamen illud se legitimum habere asserunt «ob orationis maiestatem, gra- vilatem et rationem»; P. Bonelli ita prosequitur: o Verum cnimvero , quia praefatorum editorum criticen nihil moror, cgo quoque consentio, exposilionem , de qua nunc loquimur, esse in catalogo Bonaventurae operum retinendam , utpote a duobus pervetustis invenlariis Tudertinis testatam, ad veterum exem-
plarium fidem recogniiam [ita legitur in titulo memoralae 1. editionis] ac per multiplices editiones publica luce sub nomine Bonavenlurae donatam ; tum quoque Bonaventuriano more fre- quentissimis divinae Scripturae textibus illustratam, nihilque stilo aut doctrina eiusdem seraphici Doctoris indignum conli- nentem ».
Ad haec plura observanda sunt. Argumentum primum sumtum ex « pervetuslis inventariis Tudertinis » certe magni momenti esset, si ista luculentum testimonium pro Bonaventura ferrent; sed hoc negandum est, quia verba eorum aliam inler- pretationem minime excludunt. De his inventariis iam supra c. 1 . I 2. locuti sumus et expressius in Prolegomenis ad tom. V. c. 1 . § 2 ; cfr. etiam Prodr. col. 479, et Tudertinae bibUoth. Catalogus Leonii pag. 1 85. En verba primi inventarii fol. 1 : ic Poslilla fratris Bonaventure super Ecclesiastes (sic !) et Gallensis super Apocalypsim ». Deinde fol. 5: a Postilla fratris Bonaventure super Lucam, et Postilla super Threnos, libros Sapientie et Apocalypsim ». P. Bonelli supponit verba fratris Bonaventure, referri etiam ad Postillam suner Threnos etc, sed cum haec de- lerminatio inter Postilla et super Lucam posita sit, et deinde vox Postiila repetatur; salvis regulis grammaticae, tres aliae postillae sine illis verbis, id est ut anonymae, intelligi 'possunt. Verum est, quod in altero inventario, quod scriptum est inter annos 1334-1342, positio verborum magis favet inter- pretationi Patris Bonelli, cum legatur: i Postilla Bonaventure super Lucam et super Threnos, in libros Sapientie et Apoca- lypsim »; tamen etiam haec non excludunt rationabile dubium, lum quia verba ex primo inventario transcripta quandam in positione verborum non perfectam convenientiam facile habere possunt, tum quia etiam sic posita sine violentia intelligi pos- sunt sicut locus primi inventarii. — Praeterea, etiam si sup- ponamus, codicem illum Tuderlinum re vera habuisse talem commentarium , restat semper quaestio indecisa , utrum hic fuerit idem cum pluries edito, an potius diversus, cum nec inventarium addat notam distinctivam , nec hodie in illa biblio- theca inveniatur aliquod manuscriptum edili commentarii. — Eodem defectu laborat etiam parvus ille indiculus quem ex Echardo descripsimus tom. VI. Prolegom. pag. XV col. 1. n. 20. Sed maior adhuc solvenda est difricultas. Nam , teste ipso Bonelli, « in Waddingiano syllabo Scriptorum Ordinis Minorum (pag. 148, ed. Rom. an. 1806), inler opera loannis Pecchami, S. Bonavcnturae aliquando discipuli, ex Pitseo refertur : /n Thre- nos /eremiae lib. unus; Tempus plangendi etc, quod ipsissi- mum est initium ac pracscntis in Lamentaliones leremiae Pro- phetae Commentarii ».
Ilanc dilTicultatem Bonelli solverc conatur adductis verbis Echardi (Scriptores Ord. Praed. I. p. 444 col. 1): « Quisquis veteres postillas discutiet, plures, licet inter se diversissimas, eodcm Scripturac vcrsiculo incipere reperiet »; qua sententia se- cundum se verissima innixus, Bonelli putat, Peccliamum alium a Bonaventuriano commentarium in Threnos scripsisse, licet utrum- que incipiat eodeni versiculo: fempus plangendi clc
Sed haec solutio labeflt, quia in cod. noslro D (de quo infra) non tantum iste versiculus, sed totus commentarius, salvis lectionibus variantibus, penitus convenit cum illo cdito et Bona- vcnturae inscripto, et tamen prima manus istius codicis auctorem nominat loannem Peccliamum, ut infra § 5. notatur; undc prac- sumendumest, etiam Pilscum locutum csse dc eodem libcllo.
PHOLEGOMENA C. II.
XIII
Aller quo usi sumus cod. A est prorsus anonyniiis, nec P. Fi- delis a Fanna unquam Invenire potuit manuscriptum libclli aliud,quod nomen Bonaventurae habeat, licet liuius commen- tarii apograplia in tot bibliothecis attente quaesiurit.
Ilinc paiot, pro Pecchamo auctore illius commenlarii, qui incipit: Tempus plangendi, duplex exsistcre testimonium exter- nuni et anliquum, pro Bonaventura vero nullum satis ex- pressum.
% 3. Disoatimitai oriteria interna.
Si praescindimus a gravissimis vitiis, quae textum libelli Imcusque misere foedabant, laudem illam, quam, approbanle P. Bonelli, editores Veneti huic opusculo tribuunt (vide§2.), penitus negare nolumus. Verum est etiam, quod in nonnullis locis inveniuntur sententiae, divisiones et loquendi modi Bona- venturae familiares. Sed hoc explicari facile potest , ^tiam si sup- ponamus, Pecchamum , utpote fldelem discipulum Bonaventurae , esse auctorem operis.
Aliud argumentum intrinsecum P. Bonelli sumit ex aucto- ribus in eodem allegatis. Dicit enim : « Praeter Hieronymum , Augustinum et Gregorium saepe in ea laudatur Rabanus, nec praetermittuntur Bernardus et Hugo a S. Viclore. Inler liistori- cos citantur losephus et Hegesippus , inter rhetores autem Tullius ac inter grammaticos Papias, quae quidem cilationes omnes conveniunt divo Bonaventurae, qui tanquam scriba do- ctus consuevit de thesauro suo nova et vetera proferre».
Sed ex infra dicendis patebit, easdem citationes qualicum- que auctori saeculi XIII. nori indocto aeque bene convenire quam S. Bonaventurae. Nam Hieronymus, vel Pseudohieronymus (in quodam opusculo illa aetate perperam illi attribu(o), Rabanus, Hugo a S. Victore, Gilbertus, Paschasius iam scripserunt ex- positiones Threnorum satis notas ; unde talium allegationes novo commentatori facile se praestabant. Quod autem ex Hugone a S. Victore tam multa describuntur, quin fons, unde hausta- sunt, nominetur, S. Bonaventurae minus convenire censemus.
Nullius etiam momenti sunt observationes a P. Bonelli (ibid. n. 3.) allatae, scil. quod auctor opusculi aregulas metri bene noverit et etiam Hebraicae linguae non prorsus fuerit igna- rus ». Nam loci, ad quos respicit Bonelli, descripti sunt ex an- tiquioribus commentariis, nempe ex Gilberto, Rabano, Paschasio et fortasse etiam ex illo Pseudohieronymo; quod in seq. § et in notis nostris probabimus.
Examinato hoc libello, nihil invenire potuimus, quod lii- culenta indicia indolis et stili Bonaventuriani praeberet eodem modo, ut plerumque in aliis scriptis nobis evenit; immo plura et gravia in contrarium facere omnino videntur. Methodus scribendi in hoc libello communis est commentatoribus, qui Scripturam saec XIII. interpretabantur. Eadem quidem est omnibus con- suetudo textum et explicationem continuo dividendi et subdi- videndi; sed in hac postilla auctor hunc usum usurpat cum quodam non communi excessu.
Singuli fere versiculi ilerum dividuntur et passim pluries , fere usque ad singula verba, quod non ita flt in legitimis Bo- naventurae Commentariis. Dum in Bonaventura ubique depre- henditur mirabilis synthesis qua partes divisae ad quandam unitatem rediguntur, in proposito opere partes potius coordi- nantur. Ipsa explicatio litteralis, quae post divisiones sequitur , magis nuda est et grammaticalis, ita ut desideretur seraphica illa doctrinae amplitudo, devotio et sensus litteralis ad morum
disciplinam appliealio, qua legitimi Bonaventurac Commentarii excellent. Hic vcro auttor moralia solet reservare sequenli expo- sitioni myslicae, quam passim transcripsit ex aliis aucloribus.
Cum igitur crileria exlrinseca valde faveant loanni Peccha- mo, nec inlrinseca dubium lollant, scd poiius auj,'eant, libel- lum illum sallem ad incerta reiiciendum esse et in appcndice ponendum putavimus. Sane quando testes idonei de aliquo illius aetatis commentario desunt, plerumque valde difllcile erit, cer- tum de auctore iudiclum ferre, quia omnes in methodo multis- que aliis rebus conveniunt, et (|uia (quod peius est et a nobis in Prolegomenis ad tom. VI. c. 1. praecipue pag. XIV col. 1. monstratum), idem saepe commentarius parum mutatus, inler- positis partibus adauctus vel brevius contractus, diversis aucto- ribus inscribitur.
% i. Reoensentar opera , qaibos aaotor haias postiUae pu- sim atitar.
1. Sicut omnes medii aevi auctores, ita etiam liic pluri- mum usus est utraque Glossa , tam inlerlineari quam ordina- ria. Sed observandum est, Walafridum Slrabonem, auctorem Glossae ordinariae in Bibliam, non scripsisse Glossam in Lamen- tationes. Glossa in Threnos apud Lyranum fere tota sumta est ex Paschasio Radberto, qui scripsit Expositionem in Lamenta- tiones leremiae (Migne, Patrol. Lat. tom. 120. col. 1061 seqq.) et fere totus circa sensum mysticum occupatur. Glossae inler- lineares vulgo tribuuntur Anselmo Laudanensi.
In hac nostra postilla Glossae transcriptae plerumque non expresse citantur, quod parum convenit consueludini Bona- venturae.
2. Pluries allegatur opusculum S. Hieronymo perperam at- tributum, quod habetur in ed. Vallarsii, Veronae 1742. tom. XI. col. 727-732, in quo tantum primum capitulum Threnorum breviter exponitur. Eodem tanquam legilimo Hieronymi labore iam usi sunt Paschasius et Rabanus, qui inter alia interpreta- tionem mysticam alphabeti Hebraici inde sumsisse videntur.
3. Frequenter citatur Rabani Mauri Exposilio super lere- miam, in qua libro XIII. incipit expositio Threnorum, cui prae- figitur quaedam introductio, quae tractat de interpretatione lit- terali et mystica alphabeti Hebraici, quam noster auctor passim transcribit. Habetur apud Migne in Patrol. Lat. tom. 111.
4. Item , multa descripta sunt ex opusculo Hugonis a S. Vi- clore Annotatiunculae elvcidaloriae in Threnos (Migne, Patrol. Lat. tom. 175. col. 256 seqq.). Etiam hic libellus est incom- pletus, quia non exponit nisi initium cap. 1. et totum c. 2. Ha- rum partium sententias principales, praesertim expositiones my- sticas, auctor etiam in locis a nobls non indicatis excerpsit et passim transcripsit, additis saepe aliis interpretationibus. Ta- men hoc opusculum non citat expresso nomine nisi quater aut quinquies.
5. Gilbertus Porretanus, episc. Pictaviensis,» notus sae- culi XII. theologus, praeter alia multa scripsit tum prologos in singulos Scripturae libros {c(r. Sixtus Senens., Bibliotheca san- cta, lib. III. pag. 471. ed. Neapol. 1742) tum ineditas Glossas super Prophetam leremiam , ut dicitur in Histoire litteraire de la France par des Religieux Benedictins tom. XII. pag. 471, et apud Migne, Patrol. Lat. tom. 188. col. 1251. Illorum pro- logorum unus, scil. in Apocalypsim, legitur in P. Bonelli Sup- plemento tom. II. col. 2-6. Ex hac Glossa in Threnos sumta sunt ea quae in flne Prologi proferuntur de indignationibus et
XIV
PROLEGOMENA C. II.
conqucstionibus (quae Gilbcrlus ilescrtpsit cx libris Ulieloricis Ciceronis). Verba Gilbcrti rcfert Lyranus in Prothemata in Tltrenos , quae praclixa sunt librc Lamenlationum. Auctor au- tein liuius postiliac circa lincm prologi ct alibi eadcm allegat ut verba Glossae.
6. Observavimus ctiam, quod plura in hac poslilla verbo- tenus conveniunt eum liis quae lcguntur in Commcntario in Threnos celcbris Card. Ilugonis a S. Cliaro Oid. Praed. Vel igitur uterquc codem antiquiorc fonte usus est, vel auctor no- stcr, utpolc rccentior, cx illo descripsit id quod in utroquc in- venitur.
Probabile cst, auctorem liuius pcStillac ctiam alia opcra nobis ignota pro suo labore pcrlicicndo adliibuissc; scd ca quac certe ab aliis deprompta sunt, magnam opusculi partcm explcnt. Cum igitur doctrinae Pecchami detrahamus, pulamus, scriptorem mediocriter crudilum bene potuisse illum libellum conscribere.
§ 5. De nostia editione haec notamas.
Duobus lantum codicibus uti licuil, Parisicnsi ct Pragensi.
1. Parisiis, biblioth. Nationalis, cod. 14260. membr. in fol. olim domui S. Victoris donatus, ut legitur in initio, a Praeposilo sancti Audomari anno 1289. Post alia opera fol. 205. r. col. 1. praemiltitur a prima manu nibvlca : Postille siiprn- Lamentatio- nes Hieremie, tacito autoris nomine, deinde prosequitur: Tem- pus plangendi et lempus sallandi. In verbo isto ostenditw. Desinit fol. 233. v. col. 1 . in tine per verba : abscondita rc- velabit.
Hic cod. multis quidem scatet vitiis librarii, qui Latinae lin- guae fuit prorsus ignarus; sed eo maiorem meretur fidem, quando bonam praebet lectionem, praesertim cum sit valde antiquus. Ad marginem et ad calcem multa scripta sunt ab alia manu per modum tabulac seu schematis, quorum quaedam et fortasse pleraque sumta sunt ex Commentariis Card. Hugonis. — Sign. litt. A.
2. Pragae in Bohemia, biblioth. Metropolitana , cod. A. CVIII. chart. in fol. saec. XIV. exeunt. A manu posteriore a principio indicantur opera , quae codex complectitur , scilicet : Lectura super lohannem domini lohannis de Peczanno , Le- ctura super Trenorum , Lectura svper epistolam ad Hebreos. Ad calcem Lecturae super Evangelium loannis prima manus notavit : Et sic finitur lectura lohannis de Peczanno super evangelium lohannis. Deinde absque alia rubrica prosequilur: Tempiis plangendi et tempus saltandi. Eccl. 3. In verbo isto ostenditur etc. ; desinit fol. r. non numerato : abscondita reve- lavit. Hec sunt dicta eiusdem Doctoris super Trenos.
Est satis correcte scriptus ; in locis difflcilioribus et minus bona latinitate expressis passim deprehenditur studium textum emendandi, vel claritatis causa pauca verba addendi. — Sign. litt. B. '
Nihilominus hi duo codices contra tot falsas et saepe ine- ptas lectiones editionum mire plerumque consentiunt. Ope utrius- que codicis textum tam depravatum satis corrigere potuimus, excepto uno alterove loco. In notis noslris ad cap. I. retulimus non omnes, sed graviores lectiones depravgtas, quae in Vati- cana editione aliisque textum foede maculant. Editiones praece- dentes huius postillae exemplum praebent mirae depravationis , quae in non paucis scriptorum medii aevi editionibus lectorem offendunt, ita « ut quandoque indigna auctoribus visa sunt, quae antequam corrumperentur , dignissima erant », de quo
qucritur P. Fidclis a Fanna (Batio novac coUectionis etc. pag. 46, 47). Scd quia parum interest, absurdas Icctiones iterum oculis legcntium subiiccre, a cap. II. omisimus in notis anno- tare depravalas praeccdentium cditionum lectiones, ut ibi ad calcem nolavimus.
Secundo , de Expositione oratlonis dominicae in appendice posila et nonnuUis aliis spuriis opu- sculis.
$ 6. De Expositione oiationis dominicae in appendioe posita.
Do hoc libcllo toties impresso, quod ab omnibus, exce- ptis editoribus Venctis, laudatur tanquam ccrtum Bonaventu- rae opusculura , nos ipsi in principio vix aliquam dubitationem habuimus. Est enim cum brevitate quam maximc succosum ct perfecte convenit in doctrina cum his quae S. Doctor de cadcm oratione liabet in suo Breviloquio, p. V. c. 10. eteliam in Commcntario in Evangelium S. Lucae, c. 11, 2-4, ubi, ul notum cst, brevior orationis huius formula cum quinque tan- tum petitionibus exhibctur. Accedunt pro eodem testimoriia multiplicia , scil. Trithemii , Francisci Samsonis , Ludovici Pru- teni , Bernardini de Bustis aliorumque auctorum ; itcmque -au- cloritas antiquissimarum editionum et plurium codicum mss., qui tamcn, exceplo uno saeculi XIV, sunt sequioris aetatis.
Ab hac tamen opinione nobis recedendum erat, postquam deprehendimus , hunc libellum , quoad substantiam acceptum , restituendum esse celeberrimo Papae Innocentio III, qui in libro V. de Sacro altaris Mysterio, c. 16-20. expositionem eiusdem ora- tionis habet ita similem, ut haec nostra iure possit vocari eadem, sed interpositis locis Scripturae aucta et hinc inde parum mu- tata. Quod autem S. Bonaventura ipse auctor sit horum inser- torirai et mutationum , minime est probabile ; omnino autem est incredibile, quod vir humillimus libellum alienum tanquam suum evulgaverit. Ut ipse benevolus lector advertere possit, quam arcla sit relatio inter duplicem eiusdem opusculi for- mam ; in notis ad calcem positis pleraque ex Innocentii opere transcripsimus. — Insuper nolamus, illam adaptalionem seplem petitionum ad septem dona Spiritus S. , ad septem beatitudines et septem virtutes ab Innocentio sumtam esse ex Glossa ordi- naria in Matth. 6, 8. seqq. Similem adaptationem petitionum , sed ordine inverso, exhibet August. , II. de Sermone Domiui in monte, c. 11. n. 38. Guntherus Ord. Cisterc, IX-Xl. de Ora- tione, ieiunio et eleemosyna habet talem adaptationem duplicem (Migne, Patrol. Lat. tom. 212.). Apud Hugonem a S. Vict. , IL Allegor. in N. T. c. 2-14, septem istae petitiones opponuntur .. septem vitiis capitalibus, ordine tamen inverso.
% 7. De editionibns hsius libelli et codicibns mss. Iiaec notamns.
Primo typis expressa est haec expositio in vetustissima col- lectione plurium opusculorum S. Bonaventurae, quae est sine indicatione loci et anni, deinde in auctioribus collectionibus editis Coloniae an. 1484 et 1486 atque Argentinae an. 1489 et 1 495 et in omnibus deinde subsequentibus collectionibus opusculorum vel ope^um omnium (cfr. tom. V. Prolegom. c. 1 1 .).
Tres tantum codd. pro emendatione textus adhibuimus, qui sequuntur.
1. Moguntiae, biblioth. Civitatis, msc. 558. oct. chart. saec. XV. Incipit fol. 67. r. In margine superiore : Bonaventura
PROLEGOMENA C. H.
XV
supe)' Pater noster. Hic ponitur oracio dominica, de qua ti-ia promitto notanda , quia est primo commendanda , ut ostenda- tur eius efficacia ; 2. dividenda, ut manifestetur eiusdem pre- cium, numei-us, ordo et sufftciencia ; 3. exponenda,ut omnis sciat, que et qualiter debeal petere que sint sibi petenti neces- saria ctc. — Sign. litt. C.
Iloc opusculum est multo diffusius quam impressum ; non pauca transcribit verbotenus ex illo, alia omittit; additamenta confuse scripta sunt et evagantur ad digressiones parum aptas. Ad petitionem secundam, quartam et quintam iterum in mar- gine superiore vocabulum Bonaventura scriptum est. Addita- raenta illa minime sapiunt indolem S. Doctoris. Ilinc cod. hic nobis nou servivit nisi ad conflrmalionem plurium locorum.
2. Monachii, biblioth. Universitatis, 15. a. cliart. saec. XV. Incipit fol. 286. V.: Exposicio oracionis Pater noster. Oracio liec privilegiata esi in tribus etc. Desinit fol. 291. ut in edi- tis. — Paucas lantum lectiones exhibet variantcs, nisi quod fere constanter omittit scilicet, nempe aliaque similia. — Sign. litt. B.
3. Wratislaviae in Silesia, biblioth. Universitatis , cl. 1. oct. 3S , chart. saec. XV. exeuntis. Incipit fol. 5 : Exposicio oracionis dominice per bonamventuram. Hec oracio est privi- legiata in tribiis etc. Desinit fol. 53. r. Sela, id est semper.
Hic cod. ob scripturam pessimam est lectu valde difdcilis. Cl. Dr. Clemens Baumker, Prof. philos. in dicta Universitate, pro sua humanitate et in nos amicitia apographum accuratis- simum eiusdem nobis communicavit, quod grato animo hic commemoramus. Convenit iste codex salis cum editis, non- nulla tamen scripta sunt per modum tabellae ; propter quod omittuntur quaedam verba in tabellis superflua. — Sign. litt. A.
Godices non coUati.
i. Bruxellis, biblioth. Regia, 5062. cod-. chart. anni 1502. Fol. \ . : Exposicio oracionis dominice s. Bonav. Pater noster. Privilegiata est. Desinit fol. 2. r. : sempiteme calamitatis. Amen. fiat. fiat.
5. Cantabrigae, biblioth. Univers., cod. D. d. IV. 50. chart. saec. XV. Fol. 108. r. : Pater nostrn-, qui es in celis. Oracio hec privilegiata est in tribus. Desinit fol. 1 09. : confir- mata in veritate.
6. Darmstadt in Ilassia, biblioth. Ducalis, 95. chart. saec. XV. exeunt. fol. 196. r. : Pater noster. Privilegiata est ista oracio in tribus. Desinit fol. 198. v. : Fiant nobisextua gra- tia. Explicit.
7. Ibid 961 . chart. saec. XIV. membr. fol. 1 4. v. : Pater noster. Privilegiata est ista oracio in tribus. Desinit fol. 16. v.: Fiant nobis ex tua grada.
8. Lambaci, monaster. in Austria, cod. 462. chart. saec.
XV. fol. 1 62. v. : Exposicio S. Bonaventure de dominica ora- cione. Pater noster etc. Oracio hec privilegiata est in tribus. Desinit fol. 1 66. r. : Fiant nobis ex tua gracia. Finit Pater noster. Scripta est ad modum schematis.
9. Parisiis, biblioth. Mazarinea, cod. 902. chart. saec.
XVI. ineunt. Fol. 81. r. : Exposicio s. Bonav. super Pater no- stm: Pater noster. Oracio hec privilegiata est. Desinit fol. 87. r. : ex tua gracia. ExplicU exposicio oracionis dominice secundum Doctorem seraphicum s. Bonaventuram.
10. Traiecti ad Rhenum, biblioth. Academ., cod. 108. inter. S. E. saec. XV. exeunt. Fol. 23. v.: Incipit exposicio
super Pater noster. Pater noster etc. Oracio hec privilegiata est in tribus. Desinlt fol. 28. v. : Fiant nobis ex gracia. Expli- cit exposicio super Pater noster.
11. Ulmae, bibliolh. Civitatis, cod. 15190. XIV. E. 1. saec. XVI. ineunt. Fol. 2.j4. r. : Patei- noster. Privilegiata ett ista oracio in tribns. Desinit fol. 255. v. : per vitium inanis glorie amiserunt.
12. Vindobonae, biblioth. Palatina, 3655. chart. saec. XV. exeunt. in fol. parv. Fol. 80. r. : Incipit exposicio Bonaten- ture super dominicam oracionem. Patei- noster. Hec oracio privilegiata est in tribus. Desiiiit fol. 84. v. Amen. Omnia predicta fiant nobis ex tua gracia. Scripta est ad modum schematis.
g 8. De aliis ezpositionibas oi&tionis dominicM falso S. Bo- naventaTae attiibatis.
aj P. Bened. Bonclli in suo Supplemento ad opera S. Bo- nav., Tridenti 1774 (tom. III. col. 268 seqq.) edidit quandam expositionem vel polius orationem, quae incipit: « Pater noster. 0 immensa clementia ! 0 ineffabilis benignitas ! 0 mira digna- tio ! 0 longitudo, lalitudo » etc, et plena est similibus excla- mationibus. Ipse putat, eam esse legitimum seraphici Doctoris opusculum, quia eidem inscriptura invenil in quodam codice iuniore Conventus Fontis Columbae (vide Prodr. col. 420j et in altero IVlonasterii Lunilaci in Austria (ibid. col. 427).
Sed certum est , doctum virum in hoc errasse. Primo enim haec oratio, licet sit devota, tola est in affectibus ita verbose repetitis, ut minime indolem et stilum seraphici Doctoris sa- piat. — Secundo, eadem pluries iam edita aliisque tributa est, quod Bonelli non satis cognovit. In opusculo Stimulus amoris, (p. III. c. 1 7.) tolies iam impresso et ipsi Bonaventurae perpe- ram atlributo eadem prorsus oratio habetur, exceptis pluribus lectionibus variantibus (ibidem , c. 18. etiam duae aliae et breviores expositiones eiusdem orationis dominicae exhlbentur). Illud non latuit P. Bonelli, sedasserit, auctorem Stimuli amo- ris libellum Bonaventurae sibi accommodasse, i cum alia quo- que ab ipsomet Bonaventura fuerit mutuatus ». Hoc quidem verum est, cum iste soleat sententias Bonaventurianas multis verbis et affectibus augere ; sed quod inlegrum tractalum fere verbotenus descripserit, nullo exemplo probari potest. E con- trario, quia antiquitus, istum Stimulum esse librum Bonaventu- rae, communiter putabatur, facilius intelligitur, quomodo in islis duobus codicibus haec oratio ex Stimulo amoris transcripta Bonaventurae tributa sit.
Sed graviora dicenda sunt, quae nescivit P. Bonelli. lam a P. Waddingo haec medilatio cum tribus aliis super Ave Ma- ria et Salve Regina edita est ut opus S. Anselmi, episc. Lu- cen. , sed tamen dubium. Nam in praemonitione dicitur : » Liceal itaque praecedentibus opusculis ista subtexere, saltem ne per- eant». Unde apparet, Waddingum latuisse, ista iam tolies vulgata esse in illo SHmulo amoris.
Eadem recepta inveniuntur in Bibliotheca veterum Pa- trum, Supplementum , tom. XXVII. col. 436 et denuo in Pa- trologia Lat Migne, tom. 149. col. 568.
Consentiendum est Oudino (Comment. Script. Ecclesiast. li. pag. 710) haec scripta indigna esse S. Anselmo Lucensi.
h) In eodem tomo praefati Supplementi (col. 284) a P. Bonelli tribuitur S. Bonaventurae alia brevissima exposilio ex quodam codice Balneoregiensi (ibid. col. 389) deprompla et
XVI
PROLEGOMENA C. H.
per modiim euitisdam tabellae sivc sdiematis scripta, quae incipit :
Paler noster
Qui es in caelis
privilcgio condilionis, sacriflcio recreationis, mysterio pictatis, i'eparatioiie supernae beatitudinis. per illuminantem gratiam , per gubernantem potentiam, per dignantem naturam, pcr sublimanlcm gloriam etc.
c, (!) Aliae cxposiliones orationis dominicae tribuuntur no- stro Doctori in cod. quodam bibliothecae publicae Dresdae in Saxonia, sign. A. 191. Haec incipit : <i Paier nosler , qui es in celis. Formam orandi brevem et utilem tradidit Christus di- scipulis suis; et hoc propter quinque : primo, ut Deus hono- retur » etc. Plura in eadem inveniuntur , quae verbotetms sumta sunt ex illis duabus expositionibus utriusque formulae, scil. apud Lucam et Matthaeum, sed pleraque sumta sunt ex Card. Ilugone in Matth. 6 , 9. seqq. — Ibidem alia huiusmodie cxposi- lio Bonaventurae inscripta habetur prorsus diversa , in qua nihil invcnirc potuimus, quod nostrum Doctorem indicet.
e) Denique longiorem expositionem apud nos habemus ti-an- scriptam ex cod. C supra § 7. n. 3. notato, quae quidem multa habet sumta ex illaexpositione, quae Bonaventurae tribuebatur, sed mullo plura ab alia manu addita et in formam plurium sermonum redacta.
§. 9. De inedit& qaadun po8till& in Cantioa Cantiooinm fftlso S. Bonaventaiae tiibnta.
In bibliotheca Wolfenbuttel cod. 401. Helmst. chart. habetur postilla in Canticum Canticorum, quae fol. 180 r. incipit: Oscu- letur me osculo oris... In pcrsona virginis gloriose hoc verbum... Desinit fol. 216 r. : « Solitc pietatis ponderetur. Et in hoc termi- natur postilla super Cantica inter prolem Virginis et suam be- nedictam Matrem et e converso. Ex tripartita Glossa (ratris Bo- naventure excerpta, scripta anno Domini 1402, completa in die St. Elisabelh pcr manum fratris Marquardi dc Tessyn in antiqua Hilgendis(?) quasi in insula (sic) Patmos relegati b.
Auctor verba huius Cantici continuo applicat ad myste- rium incarnationis per modum colloquil Christi cum benedicta sua Matre. Practcr S. Bernardum ii-equentissime allegat expositio- nem Alexandri, citans libros et capitula. Cum autem Alexander Halensis, teste Sbaralea (Supplem. ad Script. Ord. Min.), com- mentarium in Canticum Canticorum scripserit distributum in li-
bros et capitula, censendum est, Ilalensem esse illum Alexandrum ibi citatum. Praeter hos passim citat qucndam expositorem Willhelmum, porro Remigium, Vei-cellensem et Gitbei-tum. Sed a morc seraphici Doctoris alienum est, pro antiquis Patri- bus potissime recentiorcs magistros in medium proferre.
Pcremptorium autem est quod in initio cap. 2. Icgitur : « Vide Glossam Tliomae » , et in aliis quatuor locis allegat expositorem Cantuariensem , scll. Fr. loannem Pecchamum, di- scipulum S. Bonaventurae , an. 1279 ad sedem Cantuariensem promotum, qui re vera ineditam postillam in Canticnm Canti- corum scripsit. Nullum autem dubium restat , quomiuus auctor postillam illam Pecchami prae manibus habuerit. Nam in expo- sitione verborum Fulcite me floribus (c. 2 , 5.) allegat ex Can- tuariensi eundem locum , quem etiam auctor libri De septem llineribus aeternitatis , (iter IV. dist. 4. a. 1, pag. 176, ed. Vatic.) ita refert : « Primo quidem notandum , quod quidam doctor, scil. Cantuariensis super Cantica, incipit rationabiliter ab inflmo gradu caritatis sive amoris gratuiti ascendendo per sex gradus usque ad gradus amoris violenti sive vehementis di- cens : Non omnis amor inducit languorem » etc. Et in cit. expositione legitur : « Ad commendationem B. Virginis dicit quidem expositor, videlicet Cantuariensis : Non omnis amor est, sed vehemens, qui potissimum fuit in beata Virgine et habet sex gradus» etc. Sicut Sbaralea recte inde arguit, illud opus de Septem Itineribus aeternitalis non esse S. Bonaven- turae, ita eliam nos concludimus respectu dictae postillae. — Pro conflrmatione adiungimus, quod in fine illius codicis dici- tur: « Ex tripartita Glossa fratris Bonaventure excerpta*, quo insinuatur, tripartitam hanc Glossam diversam esse a postilla illius codicis.
Utrum autem S. Bonaventura scripserit talem tripartitam Glossam ; item , utrum per eam fortasse intelligatur spuria illa postilla, cuius verus auctor est Petrus loannis Olivi (cfr. tom. VI. Prolegom. c. 1. § 7.), vel alia et diversa inter tot anonymas; denique, utrum Bonaventura saltem oretenus discipulis tradiderit glossas in Canticum Canticorum et alios plures libros Scripturae, quaeab ipsis exceptae et postea immutatae sint; haec determi- nare minime possumus. Indiculi quidem complures in Prolego- menis tom. VI. publicali ipsi attribuunt postillam non tantum in Canticum Canticorum , sed etiam in alios sacros libros, quorum nullum manuscriptum cum nomine Bonaventurae hucusque in- ventum est, nec inter tot postillas anonymas bibliothecarum hucusque aliqua reperta est, quae saltem probabiliter possit libris eiusdem certe genuinis adnumerari.
Hoc igitur septimo tomo absoluta est secunda operum Bonaventurianorum classis, scilicet opera ex- egetica. Volumen octavum exhibebit pretiosa opuscula mystica et ascetica atque ea quae ad statum reli- giosnm et Ordinem Minorum spectant. Duo altera et ultima volumina exhibebunt multos sancti Doctoris sermones.
PROLEGOMENA. XVH
TABULA CODICUM COLLATORUM PRO EMENDANDIS OPERIBUS
HUIUS SEPTIMI TOMI.
I. Codices adhibili pro Commentario in Evangelium S. Lucae:
A. Cod. Florentinus I. (biblioth. Mediceo-Laurentiana) Conv. soppr. 360. (n. 3. ^).
B. » Florentinus II. (biblioth. Mediceo-Laureutiana) Plut. XI. Dext. 3. (n. 4.).
C. » Tudertinus I. (biblioth. Conventus S. Fortunati) 47. (n. 9.).
D. » Tudertinus II. (biblioth. Conventus S. Fortunati) 60. (n. 10.).
E. » Neapolitanus (biblioth. Nationalis) VII. A. 42. (n. 8.).
F. » Montis" Alvernae (biblioth. Conventus), sine signo (n. 7.).
G. » Darmstadiensis (bibhoth. Ducalis) 369. (n. 2.). H. » Archivi huius nostri CoUegii (n. 1.).
1. » Florentinus III. (bibUoth. Mediceo-Laurentiana) Conv. soppr. 46S. (n. 5.). K. » Matritensis (biblioth. Excoriahs) III. R. 2. (n. 6.). L. » Turonensis (biblioth. Civitatis) 27. (n. H.).
II. Adhibiti pro Commentario in Lameniationes Jeremiae Prophetae :
A. Cod. Parisiensis (bibhoth. Nationalis) 14260. (n. 1.).
B. » Pragensis (bibhoth. Metropohtana) A. CVII. (n. 2.).
III. Adhibiti pro Expositione Orationis dominicae :
A. Cod. Wratislaviensis (biblioth. Universitatis) cl. I. oct. 33. (n. 3.).
B. » Monacensis (biblioth. Universitatis) IS. a. (n. 2.).
C. » Moguntinus (biblioth. Civitatis) msc. 558. oct. (n. 1.).
EDITIONES.
1. Sine indicatione loci et anni.
2. Brixiensis an. 1497.
* Numeri inlra parenlhesim inclusi indicant locos, ubi codd. supra in respectivis §§ describunlur.
In seq. pagina est tabula divisionum Evangelii Lucae, sed tanlum prima et principalia membra nolata sunt, reliqua vi- deri possunt ad marginem paginarum Commenlarii.
XVIII
IMiOLEGOMENA.
TABULA DIVISIONUM PRINCIPALIUM.
3
, Pars I. De in-
carnationis
myslerio
(c. 1-3.)
nativitas in utero
nativitas ex utcro (c. 2.)
nativitas extra ute- rum (c. 3.)
ile duplici fccunda- tione
dc gratiarum actiono (c. 1, 30.)
nativitatis Chrisli verilas
nascentis humilitas
Praecursoiis i Pa'"''"''"" conditio — angelica annunliatio — ri^ r- ■) { denuntiationis ministralis conlirmatio — mi-
**" ' '^'' \ rabilis promissionis impletio
Salvatoris ( destinatio nuntii descripta — exsecutio ministcrii (c. 1,26.) l — assccutio propositi in consensu Virginis
pro conceptu Salvaloris
pro conceptu Praecursoris (c. 1, 56.)
(, qualiter consummata — ab Angelo annuntiata — per pa-
} storcs manifestata
I factus sub Lcge sacramentali — caeremoniali — morali
quia
Pars II. De
praedicatio-
nis magiste-
rio
(c. 4-21.)
Primo explicatur ve- ritas doctrinae qua- drupliciter (c. 4-11.)
I de baptismo et prac-
dicatione loannis
in gcnerali
de eisdem in spe-
ciali (c. 3, 10.)
ilem, in singulari
(c. 3, 21.)
doctrinae Christi authenticatio
praedicatio loannis < a temporis opportunitate — ab officii au-
commendatur
i"
ctoritale — a zeli scveritate
respectu ad exigentias diversas populi — ad excellentiam Christi — ad perfidiam tyranni
J Christi regeneratio sacramentalis
( » genealogia temporalis (c. 3, 23.)
( per meritum vitac in < tentationis occasio — tentandi modus — victoria lcntationum \ tentationis consummatio iper testimonium Scripturae < aulhenticum ad eruditionem — ad
Secundo confulatur falsilas ludaeorum adversantium qua- drupliciter
(c. 1 1 , 1 4. -- c. 21 .)
discipulorum vocatio I (c. 5, 1.) j
vocatorum inslitutio (c. 6, 12.)
institutorum delega- tio (c. 9, 1.)
dolositas calumnian tium miracula
(c. 4, 14, per miraculum po- tentiae (c. 4, 31.)
de statu iustitiae
de slatu culpae
(c. 5, 27.)
per institutionem
communem
B institutionem
specialem (c. 8, 1.)
missio Apostolorum
) confutationem ^ communicatio doctrinae
conflrmatio mi-
laculorum — acceplaiio populi < vocalio discipulorum l vocatorum confirmalio de vocatlonis perfectione de vocatorum defensione ( veritas doctrinae \ sublimitas Doctoris instructio parabolica — informatio aposto- lica — confirmatio authentica forma praedicandi — via proficiend i — norma praesidendi
vivendi — orandi
(^d'f(;f"o"""{f°™aP'-aedicandi
iconfutatio lu- i blasphemantium — tentan- daeorum ( tium — simulantium informatio discipu- ( ad cavendam duplici- lorum (c. 12, I.) ( tatem — cupiditatem confutatio in concilio » s convivio
impietas
(c. 15,1.)j
curiositas duplex (c. 17, 20.)
incredulitas (c. 19, 29.)
ex parte temporis (c. 13, 21.) expressio impietatis ludaicae manifestatio pietatis divinae
(c. 15, 3.) commendatio pietatis humanae (c. 16, 1.)
in perscrutando
per parabolam de perdita ove — de drachma — de patre ac duobus filiis. quoad opera corporalia i> » spiritualia
reprehensio curiositatis ludaeorum — assi- gnatio rationis — persuasio studiositatis in possidendo < commendatur paupertas quadrupliciter (c. 18, 18.) \ approbatur liberalitas dupliciter (c. 19, 11.)
ostendendo potestatem regalem — pieta- tem pontificalem — aequitatem iudicia- lem — auctoritatem magistralem confutantur Pharisaei » Saducaei
informantur discipuli ad tria
i confutatur per facta
confutatur per verba
et documenta
(c. 20, 1.)
Pars IH. de passionis
medicamento \ (c. 22-23.)
Passio Christi quoad quatuor antecedentia
quoad sex concomitantia (c. 22, 47.)
/ de revelatione resurrectionis
Pars IV. de
resurrectionis
tropaeo
(c. 24.)
de machinatione proditoris
de institutione Sacramenti altaris (c. 22, 7.)
de eruditione discipulorum (c. 22, 24.)
de devota supplicalione ad Deum (c. 22, 39.)
de comprehensione Christi de comprehensi illusione de illusi accusatione de accusati condemnatione de condemnati crucifixione de cruciflxi morte et sepultura
revelationis occasio » certitudo
» manifestatio
de apparitione resurgentis respectu duorum discipulorum
(c. 24, 13.) de certitudine apparitionis
(c. 24, 33.) de divulgatione iam cognitae veritatis (c. 24, 48.)
CavazzoLi. ])inx
Kilol scul[)'
S o B © im m.ve m i m r a,
Ordinis Miiioritjni i) ©«("tOl'' S «P r .tiU}jlsiii K^ M S .
SERAPHICI DOCTORIS SANCTI BONAYENTURAE
COMMENTARIUS IN EVANGELIUM S. LUCAE
S. Bonav. — Toni. Vll.
PROOEMIDM
COMMENTARII IN LUCAM
Argamen-
tDID.
Applicatur
secandam
triplicem ia-
tellectam.
Primo, do inlellecta ge- nerali dnpli- ciler.
De doctore tria.
Doctor pri- mo sit innn- ctns gratia.
1. Spiritus Domini super me, eo quod unxerit Dominus me. Ad annuntiandum mansuetis misit me , ut mederer contrilos * corde et praedicarem captivis indulgentiam ct clausis aperlionem. Con- siderantibus nobis aliquod verbum, quod nos intro- ducat in EvangeMum beali Lucae, nullum magis oc- currit idoneum, quam quod ipse beatus Lucas refert Christum Dominum in suo praedicationis exordio as- sumsisse, verbum scilicet propositum, quod scribitur Lucae quarto ^ et sumtum est de Isaiae sexagesimo primo.
2. Hoc autem secundum generalem intellectum competere potest cuilibet doctori sacrae Scripturae; secundum specialem vero , beato Lucae evangelistae; secundum singularem, ipsi Christo, qui est fons ve- ritatis et gratiae.
Secundum autem quod generaliler intelligitur, est insinuativum duplicis personae ad opus neces- sariae^, scilicet doctoris et auditoris; secundum quod specialiter, duplicis causae extrinsecae, scihcet ef- ficientis et fmalis; secundum vero quod singulari- ter, duplicis causae intrinsecae, scilicet materialis et formalis. His autem sex praecognitis, ingressus in sequentia erit satis facilis.
3. Primo igitur propositum verbum secundum intellectum generalem indicat nobis, quis et qualis debeat esse doctor huius Scripturae evangelicae, ad- iungens nihilominus, qualem debeat habere audito- rem. Doctor autem Scripturae evangelicae debet esse inunctm divina gratia, institutus mera obedientia, inflammatus benevolentia fraierna. — Inunctus de- bet esse divina gratia; et hoc notatur, cum dicit: Spiritus Domini super me , eo quod unxerit me. In cuius rei figuram in veteri teslamento inunge-
bantur Prophetae; unde dixit Dominus Eliae tertii rigarae. Regum decimo nono*: FAiseum, fitium Saphal, un- ges Prophetam pro te; et de David dicitur primi Re- gum decimo sexto, quod fwstquam inunctus est, directus est Spiritus Domini in eum ab illa die el in reliquum. Ideo enim inungebanlur, ut Spiritum Domini acciperent, per quem nobis divina secreta reserantur. Si ergo eodem spiritu exponendae sunt Scripturae, quo conditae sunt; et Spiritu sancto inspirante, locuti sunt sancti Dei homines ^; ad hoc, quod aliquis sit doctor idoneus eorum quae per Chri- stum sunt suggesta et per Spirilum sanctum scripla, necesseest, quod sit inunctus superna gratia.
4. Debet etiam institutus esse mera obedien- secaodo,
... , inslilatas
tia,' et hoc notatur ibi : Ad annuntiandum man- ot>edienUa. suetis misitme, exemplo Moysis, ad quem Dominus Exempiam. Exodi tertio ^ dixit: Veni, millam te ad Pharao- nem, ut educas populum meum, filios Israel, de Aegypto ; et Moyses; Quis ego sum, ut educam filios Israel de Aegypto? Moyses, qui fuit legislator et eductor fihorum Israel de Aegypto, signiQcat do- ctorem legis divinae , qui educit populum Domini de tentbris ignorantiae. Ad quod quidem oOicium nemo debet accedere, nisi mittatur, nec debet procurare, sed recusare magis, quia nullus ad hoc ofllciuni se debet idoneum reputare. Si enim cum Domino non est locutus, indignus est; sin ei Dominus loquitur ad cor, sentit se impeditioris et tardioris linguae eflfectum cum Moyse ^. Et ideo nescius eloqui divina mysteria, tjuae aperuit ei Dominus, non debet illa praesumere, nisi institutus mera obedientia.
5. Debet etiam inflammatus esse fraterna bene- Tertio, in-
, f ■ TT I fUmmatat
volentia, quodnotat, cumdicit: Ut mederer contn-bintiouatii. tos corde et praedicarem capliuis indulgentiam el
' Vulgata contritis corde pro cotitritos corde , quod tamen cum codd. nostris exhibent Haymo et Card. Hugo in Comment, in Isaiam. Teste Forcellini, Lexicon elc, mederi interdum habet acciisativum, licet niinus bene.
» Vers. 18, deindc Isai. 61 , I.
• Vat. cuni ed. 1 : insinual duplicem personam ad opus evangelicae doctrirme necessariam, et subinde duplicem cati- sam extrinsecam, scilicet efficienlem el finatem... duplicem catisam intrinsecam, scilicet malerialem el formalem. His au- tem sex praecognitis, adilus ad sequentia non eril difficilis.
* Vers. 16. — Scquitur I. Keg. 16, 13. — Paulo siiperius
pro fralerna S. H superna, quod cti;im A infeiius in c.xposi- tione istius membri habet.
' Epist. II. Petr. 1, 21. Vulgata , quam scquitur eil. 1 et VaU, inspirali pro inspirante. — Inferius pro suggestn . quod habent ACKK, Val. cum ed. 1 gesla.
» Vers. 10. Subinde allegatur v. II. — Ali(|uanto Infciius post ignorantiae ed. 1 et Val. addunt ct culpae.
' Qui Exod. 4,10. ad Dominum dixit: Ex quo locutus e,* ad servum tuum, impeditioris ct tardioris linguac sum. — Su- perius pro sin ei C si rero ei , D si aulem. Infcrius postp/-(W- sumere Vat. cum ed. 1 addit ul ilUi doceat alios.
PROOEMIUM COMMENTARII
Eiempinm. clausis apertionem ; et hoc exemplo Pauli, qui dicit de se ipso primae ad Thessalonicenses secundo *: Facti sunius parvuli in medio veslri, tanquam si nutrix foveat filios suos; ita desiderantes vos cu- pide, volebamus tradere vobis non solum Evange- lium Dei, sed etiam animas nostras. Sicut enim proles carnalis non polest generari sine amore car- naU, sic nec spiritualis sine benevolentia spirituali. Unde Gregorius ^ : « Qui caritatem erga alterum non habet praedicationis officium assumere nequaquam debet » ; Evangelium autem Dei exponere et docere est verbum divinum praedicare: et ideo doctor in- flammatus debet esse fraterna benevolenlia.
6. Hic autem doctor, ut doctrina evangelica in De andiiore jpso habeat efficaciam ', debet habere auditorem hu-
sit m'iii8. milem, mitem et fidelem.. — Auditor namque doctrinae evangelicae debet esse mitis in affatu per accommo- dationem auditus; propter quod dicit: Ad annun- tiandum, scilicet mansuelis, non discolis. Soli enim mansueti verba divina et evangehca recte intelligunt; Ecclesiaslici quinto * : Eslo mansuetus ad audien- dum verbum Dei, ut intelligas; et in Psalmo: Do- cebit miles vias suas. Et propterea dicitur lacobi primo: In mansuetudine suscipite insitum verbum , quod potest salvare animas vestras. Doctrina etenim evangelica docet hominem esse discipulum Christi, qui dicit Matthaei undecimo': Discite a me , quia milis sum. Litigatio enim et altercatio non competit discipulis evangelicis, sed Aristotehcis ; unde secun- dae ad Timotheum secundo: Servum Domini non oportet liliga.re, sed mansuetum esse ad omnes, docibilem , patientem etc. Unde Augustinus secundo de Doctrina christiana ^ : « Opus est mitescere pie- late neque contradicere divinae Scripturae sive in- tellectae, si aliqua vitia nostra percutit, sive non in- tellectae, quasi nos aliquid melius sapere meliusque percipere possimus; sed cogitare potius et credere, id esse melius et verius, quod scriptum est».
7. Debet esse humilis in affeclu per contritio- sit humiiis. nem spiritus; propter quod dicit: Ut mcdcrer con-
tritos corde. Moeror onim in corde viri humiliabit eum, Froverl)iorum duodecimo'; et talis est idoneus ad discendum; Psalmus: Bonummihi, quia humi- liasti me, ul discam iustificationes tuas; Matthaei undecimo: Abscondisti haec a sapientibus et pru- dentibus et revelasli ea parvulis.
8. Debet postremo esse fidelis in assensu per sitfideiis. captivationem intellectus; quod notat, cum dicit: Et pra^dicarem captivis indulgentiam; secundae ad Co- rinthios decimo * : Jn captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi. Et hoc quidem
flt per veram fidem, sine qua impossibile est, do- cumenta Scripturae evangelicae intelligere ; Isaiae septimo, secundum aliam translationem : ISisi credi- deritis , non inteUigetis. Si enim in discibilibus opor- tet discentem credere , quanto magis in divinig ? Et haec captivatio facit liberos a peccato; Actuum decimo quinto ^ : Fide purificans corda eorum ; et loannis primo : Dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius. — Sic igitur patet, quod Epiioggs. verbum hoc, generaliter expositum, indicat dupli- cem personam et describit , scilicet boni doctoris et auditoris.
9. Specialiter autem intellectum , secundum secondo, de
. , .... , ,. . intellecta
quod competit beato Lucae, mdicativum est duplicis spcciaii da- causae extrinsecae, scilicet efficientis et finalis ^"; efficientis in hoc quod dicit: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me Dominus ; finalis vero in hoc quod sequitur: Ad annuntiandum mansue- tis etc.
10. Causa autem efficiens exprimitur satis per- P"mo, de
" ' ^- caosa efn-
fecte: quoniam insinuatur causa efficiens suprema cieme iri- in hoc quod dicitur: Spiritus Domini. Ipse enim soprema. est, de quo loannis decimo sexto " : Cum venerit ille Spiritus veritatis , docebit vos omnem vcrita- tem. Unde ipse est, qui loquebatur per Evangelistas et locutus est per beatum Lucam , secundum illud Matthaei decimo : Vos non estis , qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis; et Lucae vigesimo primo : Ego dabo vobis os ct sa- pientiam etc.
1 1 . Causa efficiens infima in hoc quod dicit : Su- infima. per me , id est super beatum Lucam, de quo dicit beatus Hieronymus ^^, quod « obiit plenus Spiritu san- cto»; et ideo idoneus fuit ad Evangelium conscri- bendum, secundum quod de ipso dicit Apostolus secundae ad Corinthios octavo: Misimus carissimum fratrem nostrum , cuius laus est in Evangelio per omnes Ecclesias. Unde sibi competit istud Ecclesia- stici: In medio ecclesiae aperuit os eius etc.
12. Causa efficiens inlermedia, cum dicitur: Eo imermedia. quod unxe7'it me Dominus. Unctio enim gratiae
«
' Vcis. 7. et 8.
' Libr. I. Homil. in Kvang. Iioniil. 17. n. 1. " M. 1 et Vat. : Ceteriim, ut doctrina evangelici doctoris suum sortiatur effectum.
* Vers. 1.'}. — Sequuntiir Ps. 24, <J. et lac. 1, 21. ' Vers. 29. — Siibinde allogaiur II. Tim. 2, 24.
* Cap. 7. n. 9. In niic addit ed. 1 , quam scquitur Vat., cum tcxtu oiiginali: eliam si lateat, quam id quod nos per nosmetipsos sapere possemus (textus originalis: possumus).
' Vers. 25. — Duo seqq. loci sunt Ps. 118, 71. et Maltli. 11, 2;;.
" Vers. 5. — Seqiiitur Isai. 7 , 9. secundum Iranslationem
se|)tuaginta intorprclum, ubi Vulgata: Si non crcdideritis, non permanebiti.s. — Inferius i)ro .S( enim ed. 1 et Vat. Sane si, quae etiam post credere addunt ut docet Aristoteles, qui scil. 1. Elencli. c. 2. ait: Nam oportet credere cum qui discit (Aei yap jiioTEuscv tov [jiavOivovTa).
° Vcrs. 9. — Sequitiir loan. 1,12.
'" Codd. C D F G hic et paulo inferius finis.
" Vers. 13. — Subinde allegantur Maltli. 10, 20. et I.uc. 21, 15. — Vat. cum ed. 1 ultimum locum omittit.
" In Prologo in Evang. Lucae inferius allegato et exposito. — Seqminlur II. Cor. 8, 18. et Eccli. 15, 5.
IN LUCAM.
disponit animam ad suscipiendum documenla verila- tis a Doclore summo ; unde primae loannis secundo ' : Unclio eius docebit vos de omnibus. Spiritus enim sanctus per gratiam docuit Evangelistam , et ille in- strnclus docuit Ecclesiam scribendo doctrinam evan- Epiiogus. gelicam. — Et ita in hoc opere triplex fuit causa*, scilicet suprema, quae quidem Spiritus sancti per- sona; m^»ia, ipse Evangelista; et intermedia , sci- licet Spiritus sancti gratia; quae omnia inteiliguntur in aucloritate praemissa, secundum quod intelligitur proferri a beato Luca.
13. Insinuatur etiam causa finalis satis per- Secando.de fectc iu hoc quod scquitur ^, scilicet prima, media
cansa finali . ...
iripiici. et postrema. Prima est mam/eslatio ventalis, media est curatio infirmitatis , tertia est reseratio aeter- nitatis; primum est gratiae praeparantis ; secun- dum, gratiae gratum facientis; tertium, gloriae consummantis.
14. Insinuatur igitur primo causa finalis prima Prima. hjiius doctrinae, quae est manifcstatio veritatis, in
hoc quod dicit: Ad annuntiandurn mansuetis mi- sit me, secundum illud Psalmi * : Annuntiaverunt opera Dei, et facta eius intellexerunl ; unde et ab hoc nomen accepit, ut Evangelium dicatur, id est bona nuntiatio; primae loannis primo: Quod fuit ab initio, quod audiuimus, quod vidimus oculis no- stris, quod perspeximus , et manus nostrae con- trectaverunt de verho vilae, et vita manifestata est; et vidimus et testamur et annuntiamus vobis vilam aeternam, quae erat apud Patrem et ap- paruit nobis ; et Isaiae quinquagesimo secubdo : Quam pulcri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem, annuntianlis bonum, prae- dicantis saluteml Hoc primo fuit in sanctis Evan- gelistis.
15. Secunda vero fuit medicatio nostrae in- secaaia. firmitatis , quam tangit, cum ait: Ut mederer con-
tritos corde. Sermo enim evangelicae praedicationis effectum et fructum affert curationis , secundum illud Sapientiae decimo sexto*: Etenim neque herba ne- que malagma sanavit eos , sed tuus, Domine, sermo, qui sanal omnia. Hunc autem fructum bene affert Evangelium Lucae; de quo llieronymus: « Si novimus Lucam medicum, cuius laiis cst in Evangelio, animadvertimus pariter, omnia vorba illius aniraae languentis esse medicinam ». Et lioc est sccundum intentum a beato Luca, ut scilicet i»cr veritatis cognitionem veniremus ad infirmitatis me- dicationem.
16. Tertia vero el poslrema fuit reseralio ae- ternitatii , quae notatur, cum dicitur : Ut praedi- carem captivis irululgentiam et clausis aperlio- nem. Iloc autem fit in aeternae vitae fKissessione , ad quod hortatur evangelica dw;trina tanquani ad ultimum finem ; loannis vigesimo ^ : f/aec scripta sunt, ut credalis , quia lesus est Christus Filius Dei; et ut credentes vitam /labeatis in nmnine eius; et Marci ullimo: Euntes inmundum univer- sum, praedicate Evangelium omni creaturae; qui crcdiderit et buptizatus fuerit salvus erit. Hoc mandatum iinpleverunt praecipue Evangeiislae , qui non soluin Evangelinm praedicavernnt verix) ad prae- .sentes tunc, sed etiam scripto ad praesenles et fiilu- ros in omnes generaliones, ut omnes facerent salvos. — Sic igitur praemissum verbum specialiler intel- lectum in persona beati Lucae est insimialivum du- plicis causae extrinsecae, scilicet eiricienlis et finalis.
17. Singulariter vero intellectum de Domino lesu, de quo proprie dictum est, in.sinualiviim est duplicis causae intrinsecae, scilicet materialis el for- malis; et hoc patet sic. Certnm enim est, quod evangelica historia tota circa Christum versatur, vel in quantum mediator est, vel in quanlum praedi- cator, vel in quantum ?-eparator, vel in qiiantum triumphator. Mediator respicit incarnationis myste- rium; praedicator , eruditionis magisterium; repara- tor, passionis remedium ; triumpkator, resurrectionis tropaeum. Primum refertur ad Christi nalurum; secundum, ad doctrinam ; tertium, ad victimam; quartum, ad victoriam. Haec autem qualuor distincte et ordinate tanguntur in sermone praemisso, secun- dum quod competit Christo.
18. Insinuat igitur Christus lesus, se esse me- diatorem, cum dicit: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me. Ipse enim cst mediator, de quo Actuum decimo ^ : Unxit eum Deus Spiritu sanclo et virtule; unxit , inquam , non sicut alios San- ctos, sed supra alios, secundum iliud Psalmi : Unxit te Deus , Deus tuus oleo laclitiae prae consortibus tuis; in qua unctione facta est consummatio prophe- tiae Danielis nono: Implealur visio el prop/ielia, ct ungalur Sanctus Sa^ictorum.
19. Insinuat se praedicalorem in lioc quoil subiungit: Ad annuntiandum ^nansuelis misit mc , secundum quod promiserat Dominus filiis Israel jier Moysen Deuteronomii decimo oc\.dso *: Prophelam suscitabo eis de medio fratrum suorum, simileni lui; et ponam vcrba mea in ore cius , loqueturque
Tertii.
EpUogOi.
Ttrtio, de
iatellecta
uoKpiah da-
plieiler.
Caasa rDate- rialis t)aa- droplex.
Primc. de Christo me- dialore.
?ecando, de ipso prae- aicalore.
' Vcrs. 27, post qiiem Vat. cum ed. \ adiiU El ve- rum est.
' Kd. 1 ct Vat. supplont ellicicm.
' Etl. 1 ct Vat.: Triplex eliam insinualur in eo , quod in themate sequilur, causa finalis ac satis pn-fecte.
* Psalin. G3, 10. — Subinde allegantui- I. loan. I , 1. et Isai. 52, \. — Aiigiist., Serm. 133. (alias 8. inter cditos ex mss. Cartliiisiae mnioris) n. 6: Cogites Kvangelium, quid dicat Graecum nomen: Evangelium est bontis nuntius vel bona an- nuntiatio.
" Vers. 12. — Lucae Hieron. Iiabetur in Epist. o3. (alias 103.) n. 8, in qiia allegatiir 11. Cor. 8, 18. — Pro beiie (ila A C) Vat. pulcre et mento , quod DF omitlunt, H bonum.
" Vers. 37. — Seqiiitur Marc. 16, 15. — Siipcrius ino quae nolatur U C H II quod nolatur, et subinde pro mt quod Vat. cum od. 1 ad quam.
' Vors. 38. — Siibinde alleiznnliir Ps. ii, 8. et Uan. 9, 24. — Iiifcriiis pro alios Sanctos subsiituunt ACDFH atiquos Sanctos.
' Vers. 18. — Sequuntur loan. 15, 15. et I.uc. i, 43.
PROOEMIUM COMMENTARll
I
ad eos omnia, qUae praecepero ei. Hic fiiit Ctiri- stus, Dominus omnium Prophetarum , qui dicit loan- nis decimo quinto: Omnia, quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis. Et ad hoc missus est; unde dicitur Lucae quarto: Aliis civitalibus opor- tet me evangelizare regnum Dei, quia ideo mis- sus sum.
20. Insinuat etiam se reparatorem in hoc quod Tertio, de subdit: Ut medercr contritos corde. Ipse enim est,
tore/*''"''' de quo diciliir Actuum decimo*: Pertransivit be- nefaciendo el sanando bmnes oppressos a dia- bolo ; unde de ipso dicitur in Psalmo: Qui sanat contritos corde etc. Hoc autem fecit per passionis remedium; Isaiae quinquagesimo tertip: Vere lan- guores nostros ipse tulit et dolores nostros ipse portavit; ipse autem vulneralus est propter iniqui- tates nostras , aUritus est propter scelera nostra, disciplina pacis nostrae super eum etc.
21. Insinuat etiam quarto se triumphatorem in Qnarto, de hoc quod dicit: Ut praedicavem caplivis indulgen- plmtore!"" tiam et clausis apertionem; et hoc quidem fecit
in suae resurrectionis triumpho, secundum quod dicitur ad Colossenses secundo* de Christo: Exspo- lians principatus ct potestates, traduxit confiden- ter, palam triumphans illos in scmetipso; et deinde, sicut in Psalmo dicitur, ascendens in altum, capti- vam duxit captivitatem , dedit dona hominibus. Epiiogns. — Quoniam igitur sub hac quadruplici condilione est Christus Dominus obiectum fidei et subiectum Evangelii , recte in verbo proposito causa materialis sive subiectum designatur.
22. Sed quoniam « scientiae secanlur in res ^ », cansa for- ct inductio formac est secundum dispositionem ma-
teriae; cum subiectum Evangelii sit hoc unum sub quadruphci conditione et intentione: est necesse, unum librum ad unam tantum principaliter aspicere, ad alias ex consequenti, totam vero evangelicam Scripturam de his quatuor principahter agere. Ideo necesse est , quatuor esse Evangelia , et quodlibet il- lorura quadripartitum.
malis.
23. Ex quo colligitur, quod liber iste debet habere coroiiariom
1 > . . .1 • • 1 . primam.
et habet qiiatuor partes. In prima agit de incarna-
tionis mysterio usque ad quartum capitulum; in
secunda , de praedieationis magisterio usque ad vi-
gesimum secundum; in tertia, de passionis medi- i:
eamento, usque ad vigesimum quartum; in quarta,
de resurrectionis tropaeo, usque in finem totius
libri. — Licet autem omnes has condiliones intendat secDodom.
ad perfectionein hisloriae, principaliler tamen aspicit*
ad Christi sacerdotium et passionis medicamen-
tum; et hoc medico debebalur. — CoUigitur ergo Epiiogos.
ex verbo proposito, secundum quod convenit Chri-
sto, causa materialis sive subiectum, et formalis, ■
quae est ordinatio partium et capitulornm et agendi \
modus in prosecutione Scripturarum.
24. Haec aulem duo optime praefigurata sunt uirinsqne in illo animali, quod vidit Ezechiel^, et quod dicit
esse quadripartitum , et rursus quodlibet illorum quatuor facierum, unius tamen principaliter. Quarura prima similis erat homini, per quam intelligimus Christi naturam; alia leoni, per quam intelligimus victoriam; alia bovi, per qnam intelligimus victimani; alia aquilae, per quam intelligimus doctrinam. Haec Noundom. antem animalia secundum omnes Sanclos ^ designant quatuor Evangelia, ila quod figuraliter exprimunt eoruni materiam et formam : quia unum animal est quadriforme , pro eo quod de uno Christo sub qua- druplici conditione sunt quatuor Evangelia, et rursus quodlibet illorum quatuor facierum, quia quodlibet est quadripartitum. Et iterum, unum, scilicet primum, simile homini, licet habeat quatuor facies , quia pri- mus, scilicet Matthaeus, principaliter prosequitur incarnationis mysterium. Secundum, simile leoni, quia secundo scribens, scihcet Marcus, prosequitur resurreclionis tropaeum, et ex eadem parte, quia plurimum concordant ''. Tertium, simile bovi, quia tertio scribens, scilicet Lucas, prosequitur sacerdo- tium et passionis remedium. Quartum vero , simile aquilae, quae habet oculos limpidos, quia quarto scribens, scilicet loannes, prosequitur evangelicum
I
• Vers. 38. — Diio seqq. loci siint Ps. 146, 3. et Isai. •53 , 4. scq., in i]iio pro et dolores nostros A C D F G et infir- milales noslras.
' Vers. 15.— Subinde allegatur Ps. 67, 19. (cfr. Eph. 4, 8.).
' Aristot., III. de Anima, text. 38. (c. 8.). Cfr. tom. I. pag. 6, nola .5. — Cod. D hic addit: scientia enim est de scibili. In- ferius posl Evangelii sii Vat. cym ed. 1 prosequitur: ille tinus, videlicet Christus , sub quadruplici tamcn condilione et inten- tione, iil diximns , consideratas , est necesse, unum librum ad unam tantum illarum conditiomm seu inlentionum principa- liter aspicere... de his quatnor summatim age)'e.
* Ed. 1 et Vat.: Licet autcm has omnes condiliones exi- gat ad sui perfectionem histwia evangelica , Lucas tamen prin- cipaliter respicit. Eaedem edd. inferius substituunt scriplorum pro Scriplurarum.
' Cap. 1 , 5. soqq. Gregor., 1. Homil. in Ezech. homil. 4. n. 1 : Ipse enim unigenitus Dei Filius veraciter factus cst homo; ipsc in sacriflcio noslrae redemplionis dignatus est mori ut vi-
tulus; ipse pcr virtutem suae fortitudinis surrexit ut leo... Ipse etiam post resurrectionem suam ascendens ad caelos in supe- rioribus est elevatus ut aquila etc.
* Cfr. Ambros., de Virginilatc, c. 18. n. 112. seq. et Pro- log. exposiu Evang. secunduin Luc. n. 7. seq. ; llieron., I. Com- mcnt. in Ezcch. 1, 7; August., in loan. Evang. tr. 36. n. 5; Grcgor., I. Hoinil. in Ezech. homil. 2. n. 15. et 18; homil. 4. n. 1. — Superius voci victoriam H praeflgit Christi. In^crius pro ita quod Vat. cum ed. 1 //MW,etpro quia unum animal est quadriforme, pro eo quod suhsMwl i^am sicut unum ani- mal est quadriforme, ita.
' Haec oxplicantur a Gregorio, Homil. in Ezech. Jibr. I. ho- mil. 4. n. 3 : Homo igilur et leo a dextris, vitulus vero a si- nistris esse pcrhibetur. A dcxtris enim laeta , a sinistris vero tristia habemus... Quia ergo ct nativilas ct rtiiurrectio laetitiam discipulis praebuit , quos cius passio contristavit ; homo et leo a dextris, vitulus vcro a sinistris eius fuisse describitur... lure autem locus aquilae non iuxla, sed desuper cssc describitur etc.
IN LUCAM.
Christi magisterium, ad quod alii nori potuerunt attrngere, et ideo describitur super cos ; Ezechieiis Epiiogas. primo': Facies ariuilae deswper. — Kt sic palet, quomodo veritas respondet figurae, palent eliam illa sex praeambula ad doclrjnam, scilicet qualis rfoc/or, qualis audilor , quis efficiens, (\u\s, finis, quae ma- teria, et quae forma, et ex lioc quaedam totius Libri generalis intelligenlia.
PROLOGUS SANCTI HIERONYMP.
Liicas, nalione Syni-s, Anliochensis, arle mcdicus, discipulus Aposloloriim, poslca vero " Panlum secuUis «sque ad passionem eius, serviens Domino sine cri- mine (nam neque uxorem unqnam habuil nequc filios), sepluaginla cl qualuor niniorum obiil iii Bilhynia ple- nus Spirilu sancio. Qui, cum iam scripla essciil Evan- gelia per Mallhueum quidem in hulaea, pcr Maicum anlem iii It.ilin, saiiclo insliganle Spirilu, in Achaiae parlibiis hoc scripsil Evaugeliuni, slgiiificaiis cliam ipse m principio, anle suum * alia esse dcscriptn. Cui cxtra ea quae ordo cvangelicae disposilioiiis cx|)oscit, ea ma- ximc necpssilas laboris fiiit, ul priimim Graecis fideli- bus, omni j)rophclalione veiiliiri in carneni Dci Clirisli manifeslata liumanilalc °, nn hidaicis fabulis allenli in solo Lcgis desiderio lenercnlur, ne vel haerelicis fabu- hs el slullis sollicitalioiiibus seducti, excidcrcnt a ve- rilale, elaborarcl; deliinc ut iii priiicipio Evangelii, loannis nativiiale praesiimta, cui Evnngclinin scribc- rel , el iii quo electus scriberct, indicnrcl, conlcslans, in se coinplela csse qnac cssenl ab aliis inchoata. Cui idco post baptismum Filii Dci, a pcrfectione generatio-
nis in Chrislo impletac', rcpetcndae a phncipio nali- vilatis humaiiae poteslas pcnnissa est, ul requirenli- bus dcinonslrarel , in quo apprchendens eral, pcr Na- than filiiim iiilioitu rccurrenlis iii Dcum generalionis admisso, indispanibilis Itri ; nl (naedicans boininibus Christum siiiim, pcrfecli opiis honiinis redire in se per Filium faccrel, qui per David pnlrem venienlibus iter pracbebal in Chiisto. Cui Liicne noii imincrilo elinm scribpiidorum nposlolicorum Acliiuin polcslns in ministerio' dntiir; ul Deo in Deum |)lcno, ct filio pcr- ditionis exsliiicto, orationc ab Apostolis facla, sortc Do- miiii electionis mmicrns compleiclur ; sicqiie 1'aulus consummationcin nposlolicis Actibiis dnrel, qiicm diu contra slimuluin rccalciliaiilcm Doniiniis clcgisset. Quod legenlibiis ac reipiirciilibus Deuin ctsi |)cr singiila expe- diri a nobis ulile fucral, sciens tamen, quod operaiilem agricolam oporlenl de fruclibns siiis cdcre", vilnviinus piiblicnm curiosilnlem, nc noii tain volenlibiis Deum vidercmur, quam faslidientibus prodidi.ssc '.
EXPOSITIO HCIUS 1'noi.OGi.
1. Huic autem libro dupiex praemitlilur prolo- gus, unus est translatoris , scilicet beati Hieronymi , aiius vero auctoris, scilicet beati Lucae. Primus sic incipit: Lucas Syrus elc. ; secundus sic: Quoniam nuidein multi conati sunt ^" etc. — Circa prolo<'um Tria coosi- expositoris tria nobis consideranda occurrunt, quae in ipso prologo expriinuntur , scilicet causa e/ficiens , finalis et formalis operis subsequentis. Primum fa- cit ibi: Lucas, Syrus elc; secundum, ibi: Cui ex- tra ea quae ordo etc. ; tertium, ibi: Cui ideo posl baptismum etc.
' Vers. 10, quem cx D supplevimus. — Pio siiper eos , ed. I et Vat. siiper omnes, quac etiain inforius post doctri- nam prosequuntur evangelicam , scilicet qiialis debeat essc doctor etc.
' Scqucns prologus ignoti auctoris et cxpositio ciusdem tle- sunt in cd. 1 et Vaticana el aliis eain sequentibus. Codd. nostri habcnl cxpositioneni , sed iion ipstini prologum.
Prologum liunc, paucis miitalis, exliibemus, proul exstat in cd. operum Sedulii Scoti, qui ipsum exposuit (Migne, Pa- trol. Lat. tom. 103. col. 285; ibid. col. 9. dicitur : Sedulius iuuior, nationo Scolus; dul)iuni,an is qui an. 721 concilio I\o- mano subscripsit, an alius, quem Hepidamnus... an. 818 clariim fuisse narrat). Ipsc in ed. opcruin S. Hicronymi in tomo XI. col. 833. (sludio Domifiici Vallnrsii , Vcronae I7i2) simplicitcr, nulla addita ratione, recensetur inter opera spiiria Ilicronymi. Cfr. ibid. Expositio quaiuor Evangelistarum , in tvang. seciin- dum I.iiram, ubi (in jirincipio) ea langiintiir, quae in ])racno- tato prologo liistoriam de Liicao Lvangelio concernunt ; de qiii- bus vide etiam llieron., de Viris illustrib. c. 7. et Prolog. Com- nicntar. in Evang. Mattli. — Ad einendandum prologum usi sumus praelcr cd. Scdulii (quam in scqq. signanius litlera A) ct ed. Vallarsii (qiiac notatur littcra B), cditione Postillae B. .\lberli supcr L\ angeliare [sic] Lucae (Ilogenau, loOt, qiiam uotamus littcra C), et Lyrani Biblia sacra cum Glossa etc. (Vcnetiis 1588, quae sigiiotur litlera D). Duae ultimac cdd. pracbent in finc prologi addilamcntum, ([uod inferius aneremus.
' i:dd. B C D omiltiint vero. Siibindc pro passionem B C D corsummalionem (H in margine confessionem . qiiod ctiam lia- bct Card. Ilugo), ct pro hahiiil eaedcm edd. substiluunt hahens.
* Kx edd. BCD addidimus sinim.
' Ed. C mauifesta esset himaniias (ila et Card. Ilugo) ; etiam D exhibel manifesta. — Siibinde respiciiur Til. 1 , 1 i : Non intcndenles ludaicis fabulis. Clr. II. Tim. 2, IG-18. ct i. 4.
° Edd. C et D addunt et. Infcrius post Sotiian (iliuni B C adiiciunt David. Subinde pro indisparahilis Dei B inseparnhilis Dei, et pro in hominibus B in oinnibus , D et praedicnns Itonii- nibus pro nt praedicans hominihiis.
' Cum cdd. B C D pro nnislcrio siibslituimus niinisterio. — Subinde respicitiir loan. 17, 12: Qiios dedisli mllii cuslo- divi ; cl nemo cx cis periit, nisi filiiis pcrditionis ; pro quo, ul dicilur Act. 1, 2}-26, oialionc fada, sorle cleclus cst Mnlhias. Dc Paulo eiiisque convcrsione vidc ibid. r. 0 , ubi v. .'i : Dii- rum est tibi coiitia slimiilum calcilrorc. — Pro iinem diu U qiiamdiu.
.' Epist. 11. Tini. 2 , f) : Laboranlen) agricolam oportcl pri- mum dc friictibus perciperc. Edd. BCD, liis verbis conscniicn- feSjpost oporleat nddiint primum. — Superius voci leijentibiis BCD praeligunt el. Infcrius i)ost Deuni B aildil (/c)»())i.\7;vi,v\';c. C D deinonslrare , dcin sokis .\ prodesse pro prodiilisse.
° Edd. C D adiungiint : Lcctorem obsccro sliidiosiim [D studiose] paginas iccenscntcm hiiiiis libri ea ijuac incnute cou- tra cas stili iirncciirrcntis dcsignala ^cstigio sunt, noii niodo coniungnt errori, scd iiolo meae ignoscero ignoranliae ; cl (]iiae obslinalio logcntis am|ilin(a virtiis cxcrcilat ad ])urum docilos. mcntis iiieao favoiibus ineiiiiie moinor benigno.- — C.oloniin plures iiroiiositiones prologi ila incongrue ex|)rcssae siiiit, ut, quae sit vcra loclio, vi\ dici iiossil. Videtur texlns esse vel mnla ox tiiaoco idiomate versio , vel liinc inde corrii|)lus.
'" Liic. 1, I. — i;xposilionom primi prologi. qiiao ab ctld. omiltitur, sujiplevimus o codd.
PROOEMIUM COMMENTARIl
2. Quanlum ad causam effecliuam nota, qnod caasa efli- describit ipsum Evangelislam quantum ad tria, scili-
*^deKnbiinr' cet quantum ad conviclum , quantum ad merilum """primo. et quanlum ad ofjicium. — Quantum ad conviclum, cum dicitur : Lucas, Syrus etc. usque ibi : Paulum secutus usque ad confessionem eius. Ex quo osten- dilur beatus Lucas idoneus ad scribendum Evange- lium, quia cum his qui erant peritissimi, fuit con- versatus; unde secundae ad Timotheum ullimoV: Lu- cas est mecum solus , dicit Apostolus, quia ei ad- baesit tanquam fidelis discipulus.
3. Secundo describit eum quantum ad meritum, secando. quod coHsistit in vita et gratia; et hoc notat, cum
dicit: Serviens Domino sine crimine, in quo no- tatur vila; et post: Obiit plenus Spiritu sancto, in quo notatur gratia, et ideo idoneus ad Evangelium conscribendum. Cuius figura praecessit in loseph, Genesis quadragesimo primo " : Num invenire pote- rimus talem virum, qui Spiritu Dei plenus sil? Sicut enim loseph frumenta dispensavit, sic Lucas evangelicam doctrinam.
4. Tertio describit eum quanlum ad officium, Tcrtio. quia divinitus instigatus est, ut scriberet apud Grae-
cos Evangehuni; et hoc notatur, cum dicit: Qui, eum iam scripta essent Evangelia per Mattliaeum in ludaea, per Marcum in Italia; ubi ostendit, quod idoneum fuit, quod Lucas haberet oflicium tertio loco scribendi Evangehum, scilicet inter Grae- cos , ut sic in omnem terram exiret sonus eorum ^, et in mysterium Trinitatis tribus generibus lingua- rum pracdicaretur et scni)eretur Evangehum. Et liuic competebat scriptura tituli crucis, loannis decimo
Tilur.
nono*, ubi dicitur, quod tituius iJle: lesus Nazarenus rex ludaeorum, scriptus erat Hebraice, Graece et Latine.
I). Dubium autem est, utrum Marcus scripserit ""^i"^/"'- in lingua Latina, an Graeca, cum dicant Augusti- nus ^ et Isidorus, quod omnia Evangeiia praeter Evan- gelium Mattliaei scripta fuerint in Graeco. Sed cer- tum est, quod in Italia scripsit"; et quia utraque (
lingua ibi tunc temporis erat consueta , probabile vi- detur, quod scripsit in utraque lingua, maxime cum tradat anliquitas, quod Evangelium, quod sua manu i|
scripsit, sit Aquileiae^.
6. Cui extra ea elc. Hic describitur causa fina- cansa rmaHs
' triplei.
lis sive moliya triplex, scilicet manifestatio vcrita-
tis, confutatio falsitatis et honoriftcatio dominicae ^
maiestaiis. — Primo igitur quantum ad munifesla- ''""^-
tionem verilalis dicit: Cui extra ea quue ordo
evungelicue dispositionis , id est historiae, exposcit,
ea maxime necessitas, id est necessitas movens,
laboris fuit, ut primum Graeeis fidelibus , quia
eis primo et principaliter scriptum fuit, omni pro-
phetatione venturi in carnem Dei Christi, mani-
festa^ esset huma.nita,s; omni prophetulione , id est,
ab omnibus Prophetis praedictum est, Christum Deum
in carnem venturum. Munifesta esset humanilus ,
quia versatus fuit circa Christi humanilatcm , secun-
dum quod per eam redempti sumus. Unde secundae
ad Timotheum secundo": Memor esto , Dominum
nostrum lesum Christum resurrexisse a mortuis
ex semine David secundum Evungelium meum.
Hoc autem Evangehuni spccialiter fuit Evangelium
Lucae, sicut Evangelium Marci praecipue fuit Petri.
' Vers. 11. " Vers. 38.
^ Psalm. 18, S.
* Vers. 19. seq.
' Libr. I. dc Consensu Evangelist. c. 2. n. 4: Horum sanc qualuor solus Matlhacus Ilcbraeo scripsissc perhibetur eloquio, cetcri Graeco. — Dc senlentia Isidori vide VI. litymolog;. c. 2. n. 3S,ubidicit, Matthaeum scripsissc « Evangclium litteris Ile- braicis », Marcum « eloquio Gracco », Lucam fiiissc <t inter omnes Evangelistas Gracci sermonis crudilissirnum i. Cfr. Hic- ron., Pracfatio ad quatuor Evangelia ad Damasum (in antiquis edd. est Epist. 123.): Dc novo nunc loquor tcstamento, quod Graecum csse non dubium cst, excepto apostolo Matthaco, qui primus in hidaea Evangelium CMrisli Ilcbraicis littcris edidit.
" Hicron., de Viris illuslribus, c. 8 : Marcus, discipulus ct' interpres Petri, iuxta quod Pctrum refercnteni audicrnt, roga- (us Uomae a fratribus, brove scripsit Evangcliiim. Cfr. Euseb., II. Hist. eccl. c. 1.'); ct Isidor., Piooemia in libros vct. et novi tcstam. n. 01: Matthaeus Evangeliiim in Iiidaca primiis scripsit, deiiide Marciis in Ilalia, tcrtiiis Lucas in Acliaia, iiltimus lorin- ncs in Asia. V.\ qiiibus soliis lantiim Matthaoiis praedicationis suae Historiam Hobraico porstrinxit stiio; reliqiii vero Gracci scrmonis cloqiiio edidcrunt. — Siiporius pro praeler D G pnst.
' Bar^in., Annal. ad an. 1S. n. ^O. contondit, Marciim La- tino sormonc Evangoliiim siium Homao scripsissc; ibid. n. 41. ait: « Fcrtur traditiono magis quam antiqiioriim corto toslimo- nio, ipsiim Marcum Evangolium suum, quod Homao Latinc scripscral, cum Aqiiileiac morarctiir, missus ilkic a Potro ad eam erigendam Ecclesiam, in Gracciim Iranstulissc; ipsiimqiic originale Aquilciac diutius asservalnm, Vonotias dcmiim ossc
translatum t>. Econtra August. Maria Molini (Basilicae palriar- chalis Venclae canonicus thcologus) in suo libro dc Vila et lipsanis S. Marci evangclistae (quem edidit Sanctos Picralisi, Romae 1864) Hioronymi ot Auguslini scntcntiam sujjra allalam lenens eamquc contra Baronium dcfendcns, in (inc c. 9. n. 13. libri I. ait: « Sed media quadam via incedendum esse mihi videtur, ac si quid coniccturac tribuendum cst, diccndum : Marcum Graoce quidom primo Evangcliiim suum conscripsisse; tum illud in corum commodum, qui Graoco nescirent, in Lati- nam linguam transtulisse. Placuit id antc nos Cornelio a La- pide » otc, In plaenolalo libro mulla, qiiae concernunt rem, de qua hic agitur, congasta invcniuntur, et de codice Marciano dicitur, ipsum fuisse Lalinc scriptum (loc. cit. c. 12. n. 12.). — Recontioros tamcn aiiclores exploraUim csse asscriint, islum codicom csso apograpluim saeculi VH. Ab cisdem ctiam non probatiir, qi^od Marciis in iilraquc lingua scripsorit.
* Pliircs codd.. manifeslata ; cfr. .supra pag. 7, nota S. Soduliiis Suotiis (crr. siipra png. 7, nota 2.): Sod undc illa [Christi hiimanitas] manifcstarctur? Omni, inquit, propliela- tinne, id ost, per omnem prophelationom illa ftierat manifo- stata. Nam, iit bcatiis Lucas in exordio sui Evangclii plonitor narrat, conceptio et nalivitas dominica et ab Archangclo prae- niintiala ct ab omni soxii, lam viris quam feminis, ot ab An- golis liominibiisqiic dcnionstrata ost.
" Vcrs. 8. Ilicron., dc Viris illiistribus, c. 7: Quidam stispi- cantur, quolioscumquc in Epistolis suis Pauliis dicit iu.rta Euan- ficliuiii, me,um , dc Lucae signiflcarc voluminc. De Evangclio Marci cfr. supra nola 6.
IN LUCAM.
7. Secundo, quantum ad confutationcni haereti- secuDda. cae pravitalis ^ dicit: Ne ludaicis fabulis attenti ,
quibus seducli erant, posse legalia sufficere sine Evangelio, in solo Legis desiderio tenerentur, quod ilia possint sufficere etc. Vel ne haereticis etc. , usque ibi: elaboraret^. Et debet ita construi litlera: ut elaboraret, ne fudaicis fabulis etc. Et circa hoc erat opus valde insistere circa Ecclesiam primitivam ; unde primae ad Timolheum primo*: « Rogavi te, ut denuntiares quibusdam, ne aliter docerent et ne intenderent fabulis et genealogiis interminalis , quae quaestiones praestant magis quam aedificationem Dei, quae est in fide ».
8. Tertio, quantum ad honoriflcationem domi- Teriia. nicae maiestatis subdit: Dehinc, ut in principio
Evangelii, nativitate loannis praesumta , cui Evan- gelium scriberet, « id est ad cuius honorem », ut dicit Glossa''; indicaret etc. mqne.WA: ab aliis inchoata. Ad honorem namque Christi scripsit; unde Tobiae duodecimo: «Sacramentum regis abscondere bonum est, opera autem Dei revelare et coiifiteri honorifr- Aiiad mo- cum cst». — Vel potest dici, quod tertio motivum est aedificatio fraternae caritatis; et hoc notat, cum dicit: cui scriberel, quia Theophilo, qui « inter- prelatur: amans Deum , vel amatus a Deo^»; in quo ostenditur, quod ad caritatem fralernam aedifi- candam scripsit, secundum illud primae ad Timo- Iheum primo : « Finis praecepti est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta » .
9. Cui ideo post baptismum elc. Hic describi- caou ror-
r I • • ■ ... nalij deicri-
tur causa formaiis sive modus agendi , pnmo quan- pn 'looad tum ad librum istum; sfjcundo, quoad libriuii anne-
xum, scilicet Actus Aposlolorum; torlio, qiioad probgum praeambulum. — F'rimo igitur quoad li-t^rimo.ie brum istum dicit, qiiare Lucas genealogiam Christi describit post baptismum , a statu perfectae aelatis, et ordine retrogrado a.scendcndo \)t;r .Nalhaii. Et ra- tionem huius reddit, quia intendebat agere de gene- ratione Christi, secundum quod per illam rediifimur in Deum; quod quidem fit pf^r regenerationem ba- ptismalem et adoplivam , Chrislo Filio Dei naturali reducente nos ad Patrem suum, Palrem etiain no- strum per adoptionem. Et hoc est, quod vult insi- nuare per Nathan; quia, cum Salomon esset (ilius David, naluralis generalio loseph et Mariae non ascen- dit ad David per Nathan secundum carnein , sed per Salomonem secundum carnem, per Nalhan vero se- cundum adoptionem , ut in tcrtio capitulo^ osten- delur. Et hoc est quod vult dicere, et dicit valde ^»^ obscure; et debet littera conslriii sic: Cid ideo per- missa est potestas rcpetendac humanae nativilatis a principio, id est usque ad principium, scilicet usquc ad Deum, et hoc post baptismum a perfe- ctione generationis , id est post aetalein Iriginla an- norum , sicut in tertio capitulo' dicetur: «Ipse Fesus erat incipiens quasi annorum Iriginta, ut putabatur filius loseph, qui fuit Heli » etc. ; ut inlroitu genera- tionis indisparabilis Dei, id est Christi aequalis F'atri ;
aoad ogeliam.
' Nonnulli codd., ut ACD, falsitatis.
" Sedulius Scotus: Sed in liis omnibus ob hoc Evangelisla pro studio elaboravit, ne iidem Graeci fldeles nuper in Christo renati ludaicis fabulis deciperentur. Conslatcnim, quod usque adhuc rcprobi ludaei Christum in carne vonisse denegant, et alium Cliristum venturum esse confingunt, ideoque, spreta Christi gratia, nequaquam Evnngelium, sed sola Legis constitula per- suadent esse sectanda. Contra hos Evangelista Christum iam na- tum fuisse oslendit, et lioc non sine idoneis testibus astruit, sed omni prophetatione indubitabiliter approbat , ut omne os reprobum obslruatur [Rom. 3, 19.]. Et cum nonnulli haeretici Christum in mundum venisse, non tamen veram carnem habn- isse, sed aelhereum corpus simm de caelestibus iraxisse dogma- tizabant; non minus hos quam illos idem vitulus spiritualibus cornibus convincit, dum Christum secundum carnem et concc- ptum et ex Maria virginc natum fuisse asserit. Ob hoc itaque cornutus Evangelista iaboravit, ne afii laborent etc. — Superius post attenli C G K omittunt quibus scducli (D H inductij... snf- fice)-e; A omittit sufflcere , et D pro sine Emngelio substituit ad salutem.
' Vers. 3. seq. — Superius pro erat opns valde insistere U erat vatde insistendum.
" Quae est apud Lyranum interlinearis. Card. Hugo: lu- dicarel, cui, id est ad honorem cuius, scilicet Cliristi, scribe- ret Evangelium. Per hoc enim , quod in principio Evangelii sui agit de nativiiate praccursoris Christi, scilicet loannis, qui erat eius vox vel praeco, ostendit, se ad honorem Christi scribere.
— Subinde allegatur Tob. 12, 7.
' Ut dicit Bcda , in Luc. 1,3. — Seqiiitur \. Tim. 1 , 5.
— Sedulius Scotus: Non solum, inquit, propter Graecos flde- les Lucas in opere evangelico laboravit , sed et alia causa eius- dem operis exstitit, hoc esl, quod ipse Lucas a beato Theo-
S. Bonav. — Tom. VII
philo postulatus erat, quatenus Christi Evangelium ronscribe- ret, quod et Lucas in prooemio sui Evangelii indicat, id esl , Evangelium se, Theopliilo poscente, edidisse, et quod in Spiriiu sancto ad hoc ministeriiim electus fuerat, contestans, in se com- plela esse Evangelia, quae ab aliis pseudoevangelistis erant non perfecta, sed prave inchoaUi. Cfr. B. Albert. (in hunc pro- logum), qui etiam duas praenotatas e.xplicationcs affert.
' Vers. 23. seqq. — Sedulius Scotus: Sed in principio sui Evangelii non Christi genealogiam proposuit, quomodo Malthaeus in suo fecit Evangelio, sed potius loanuis lanquam praecursoris Domini nativilale , quam in aliis descriplan' esse non viderat, prae«M7nta, sic tandem, aplo temporis ordine con- servato, Christi nativitatem aut genealogiam pleniler enarravii. Unde sequitur: Cui ideo post baptismu.n Fitii Dei, et reliqua usque: pcrmissa cst. Non caret rationc , quod post Clirisii baptismum Lucas eiusdem Salvaloris genealogiam cdisscriL Haec namque facullas repetcndae nalivitatis humanae Evange- listac a Domino concessa est, el quamvis a fino septuagesimac et septimae gencrationis in ClirKto irnpletne ipsa series ge- nealogiae per fllios in patres asrendendo recurrit, non proprio tamen principio carct. Elenim a principio , id est Chrisio, qui est totius creationis principium, retrograda genealogia intipit, ut, quomodo ad Patrem principium recurrit, sic a Christo prin- cipio exordium ipsa generationum serics sumaL
' Vers. 23. seqq. — In .\ secunda manus post annorum addidit: impletae in Chrislo , id est consummaiae. — Sedulius Scotus: Sequitur: ut requirmlibus demoJislrarel, elKWqm usque: indisparabilis Dei. Studiosis ct prudentibus Evangelisla intimare curavit, in quo arcano mysterio non per Salomonem, quomodo Malthaeus, sed per Nathan, llliumDavid, introitum recutrenlis in Dcum gcnerationis apprehenderat. Sed quomodo ipsa ge- nealogia in Dcum recurrit, protinus declaratur, cumsubditur:
10
PROOEMIUM COMMENTARII IN LUCAM.
generationis , scilicet recurrenlis in Deum ; introitu, dico, admisso, id est deducto per Nathan, filium David, demonslraret requirentibus Deum, in quo apprehendens erat, scilicet Deum ^ Hic ostendit, per Christum oportere ad Patrem redire; et hoc est quod subdit: Ut praedieans hominibus Chri- stuni suum, noster enim est Christus; infra se- cundo ^ : « Natus est nobis hodie Salvator mundi » etc. ; opus perfecti hominis, id est hominis, in quo per- fecta sunt omnia, redire in se, hoc est in statum suum , de quo cecidit ; per Filium faceret, per Fi- hum scilicet Dei et hominis, lesum Christum, qui praebebat iter in Christo, id est ostendebat prae- beri ^ venientibus, scilicet ad Deum , per David pa- trem , Nalhan scilicet vel Christi ; hoc est dicere, quod volebat in illa genealogia post baptismum ostendere, quomodo per Chrislum oportet nos regeneratos i\ed- ire ad Deum ; ad Ephesios primo * : « Complacuit in Chrislo restaurare quae in caelis et quae in ter- ris sunt » .
10. Secundo^, quoad hbrum annexum, scilicet secundo, Actus Apostolorum, subdit: Cui Lucae non imme- Aposioio- rito scribendorum etiam Actuum Apostolorum po- testas inministerio datur etc. usque ibi: Dominus elegisset. Et vult dicere, quod magis competebat Lucae describere Actus quam alii Evangelistae, quia agebat
de Christo, in quantum per gratiam reducebat ad Pa- trem; et hoc est quod potissime determinatur in Actibus Apostolorum ; quod notat , cum dicit : Ut Deo in Deum pleno; hoc est plene per ascensionem ostenso, per quam datus est plene Spiritus sanclus, fieret consummatio in Paulo, qui fuit vas electio- nis ^, secundum graliam praecipuam. Unde ad Ephe- sios quarto: « Qui descendit ipse est, qui ascendit, ut adimpleret omnia »; ad Ephesios primo: « Ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam , quae est corpus eius , et plenitudo illius qui omnia in omnibus adimplevit ».
11. Tertio, quantum ad praesentem »/-otooMm:Teriio,qDoad
^ , , ., . ., . . , hanc prolo-
Quod et legentibus et requirentibus etsi per singula, gam. id est singillatim et distincte omnia praedicta, traclari
admisso, hoc est cum admissione seii receptione in ipsam ge- nealogiam indisjperlibilis Dei, icl est summi Pati-is, qui est a Filio inseparatrilis ; tanquam apertius diceret: Apte Deus Pater in Christi genealogia admittitur, cum Adam fiiius in eadem ge- nealogia pronuntiatur, quoniam ipse Pater a Filio inseparabilis est. Alii namque et loco et tempore a filiis suis sunt disperti- biles. Quia vero summus Pater semper in Filio et Filius in Pa- tre inseparabiliter manet, in eadcm Filii etiam secundum car- nem gencalogia Pater admitti debuit. — Inferius vocibus ut introilu G interserit in; subinde pro admisso , id est de- ducto D admisso, id est facto vel recepto (G id esf inde duclo). In A secunda inanus hanc leclionem posuit : re- currentis, id esl retrograde praecedentis ; in Veum, id est vsque ad Deum; ut inlroitu , id est inilio , admisso etc. — Lyrani Glossa interlinearis dicit : admisso , id est deducto. Card. Hugo: admisso: id est deducto, et hoc per Nathan , filium David. Infra dicit David patrem; vide, quia Matthaeus et I.ucas conveniunt in patribus ab Abraham usque ad David! Deinde dissentiunt, quia Matthaeus texuit genealogiam a David per Salomonem, Lucas a David per Nathan filium eiiis ad- oplivum'.
' In A secunda manus in margine posuit : Hoc e.st per consimdem fdiationem, quae fuit in Nathan, oportere nos redire ad Deum, hoc est per adoptionem. — Immediate post pro Ilic oslendit, quod habent EIIK, D id est ostenderet , A hic ostenderet.
^ Vers. M. — Sedulius Scotus: Sequitur: ut praedicans in hominibus Christum suum, et reliqua usque : in Christo. Paler intcr homines Christum suum pracdicat, non solum cum ad horam baptismatis vox paierna de nube intonuit dicens: Tu es Vilius meus dilectus , in te mihi complacuit [Luc. 3, 22, ubi Vulgata complacui^, sed et quotidie usque ad con- summationcm saeculi iinigenilum Filium toto orbe terrarum per ora doctorum evangelizat, qualenus opus perfecti homi- nis, id est opus Dei, quod est perfectus liomo ad imaginem sui conditoris recrcatus, reidire in se per Filium faciat , dum nemo venit ad Patrem nisi per Filium , quomodo nemo venil ad Filium, nisi Vater traxerit eum [loan. 6, 44.]. Ad hoc enim attinet illud quod protinus adiungitur : Qui per Dacid patrem venientibus iter praebebat in Christo. Nam in co, quod Matthaeus per patres in fllios seriem genealogiae Salvatoris enarrat, hoc specialiter insinuat, cum pcr Patris notitiam pcrvenitur ad Filium ; in eo vero, quod Lucas per
lilios \\\ patres recurrit, illud procul dubio indicat, quia nemo ad Patrem nisi per Filium venit. — Glossa interlinearis apud Lyranum: Opus perfecti hominis , id est hominem, in quo perfecta sunt opera sex dierum, vel propter quem omnia sunt perfecta, redire in se , ad statum unde ceciderat. Cfr. Card. Hugo, qiti eandem praebet explicationem.
' Ex E G K addidimus praeberi, A pcr Christum et qui- bus, qui etiam subinde posl per David adiungit idestperliu- militatem David. — Glossa interlinearis apud Lyranum: qui per David patrem, Christi vel Nathan, venientibus ite)- , ad he,\\n\ , praebebat , id est, praeberi oslendebat. Card. Hugo : Qui, scilicet Lucas, praebebat iter , id est, praeberi ostendebat, in Christo, id est per Christum iter ascendendi in Deum. Et quibus? Venientibus per David, id est per humilitatem David, dico, patrem, Christi vel Nathan.
* Vers. 10.
' Cod. D addit ostenditur causa formalis.
" Act. 9, 15. — Scquuntur Eph. 4, 10. et I, 22. seq.— Glossa interlinearis apud Lyranuin : Potestas in ministerio datur , bene in ministerio, quia bene scripsit, ut Dco in Deum pleno , dicta ascensione, in qua plenus Deus esse comparuit. Sedulius Scotus: Sequitur : cui Lucae... potestas in mysterio datur. Non sine arcani gralia mysterii idem Lucas Actus conscripsit apostolicos, cui Deus illi tanquam Apostolorum di- lecto discipulo, qui nonnunquam gestis eorum inlereral, hanc potcstatem concesserat. Quod prolinus mysterium panditur, cum subinfertur: ut Deo in Deum pleno , et reliqua usque: Dominus elegisset. Nota historia est , sicut in Actibus Apostolorum [ I , 24. seqq.] refertur, quod oratione ab Apostolis facta, cecidit sors super Mathiam, qui locum ludae proditoris suppleverat. Unde duodenarius numerus, qui mysticus est, divina dispo- nente sai)icntia , fuit completus... Duodenarius quippe numerus magnum in se continet mysterium , quem tresquater, aut qua- tuor ter consummantrilludque nimirum insinuat, quod sanctae Trinitatis fldes per quatuor mundi plagas ore apostulico prac- dicari deberet, qui duodenarius numerus tunc in Apostolis ple- niter fuerat compIeUis, Deo in Deum pleno , et fiiio perditionis exslincto, cum post triumphalem resurrectionis et asccnsionis dominicae gloriam Christus Deo plenus discipulis claruit etc. — Superius post hoc est D prosequitur: Christus per ascen- sionem ostensus est plenus, id est pei-fectus Deus , per quam scilicet ascensionem ascendit in Deum, id est ad aequalilatem Dei Patris, plene asccnsione ostensa, per quam etr.
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. I.
11
ulile fucrat; sciens tamen, r/uod operantem agri- colam oportet primum de fructibus edere *, vita- vimus publicam curiositatem , id est superfluatn loquacilatem sive praeler necessitatem scientiae osten- sionem ; ne non tam volenlibus Deum demonstrarc videremur quam fastidientibus prodidisse. Hoc est dicere , quod quia doctor et e.\positor sicut agricola debet de fructibus suis edere, non debet quaerere curiosa, sed fructuosa, non aliorum laudem, sed te- stimonium conscientiae, non ostensionem vanitatis.
sed aedificationem caritatis -. Et liaec est ratio, quare opus est frequenler a piuribus superse^Jere et dicere necessaria, vitando non opportuna. — Vel aiiter au» e«po- potest exponi: quia noluit omnia exponere, ut daret aliis causam laiwrandi et de siiis fructibus niandu- candi; et hoc figuratum fuit in Lege, ubi dicitur Levitici decimo nono^ messoribus, qurxJ non roili- gerent remanenles spicas, quia primi doclores dotx;nt posteris relinquere occasionem exercitii. Et utrofjue modo satis sane potest exponi.
COMMENTAEIUS
IN EVANGELIUM S. LUCAE
Capitulum 1.
iDtentio
qaoad qaa-
taor.
PrOLOGUS EVANGELISTAE.
1. Quoniam quidem multi etc. Hic est secun- dus prologus, auctoris scilicet beati Lucae, quem suo praemittit Evangelio, in quo suam manifestat in- tentionem quanlum ad quatuor, scilicet quantum ad molivum, promotlvum, directiuum et consum- mativum, in quibus suflicienter manifestatur prin- cipale intenlum.
2. (Vers. J.). Primo ergo manifestat intentionem Prinio, de suam quantum ad motivum, quod quidem fuit alio-
rum exemplum; et hoc notat, cum dicit: Quoniam multi conati sunt ordinare narrationem. Inter quos quidam fuerunt boni, sicut Matthaeus et Marcus, qui ante scripserunt, sicut habilum est in prologo Hieronymi*; quidain vero mali, sicut dicit Glossa Bedae, « ut Basilides et Appelles, et qui sub nomine Thomae et Mathiae et aliorum Apostolorum falsa scripserunt»; quia, sicut dicitur secundae ad Corin- thios undecimo, « huiusmodi pseudoapostoli sunt operarii subdoli , Iransfigurantes se in Apostolos Chri-
motiTO.
sti ». Primi conati sunt et perfecerunt, secundi co- nati sunt et defecerunt. Primi moverunt e.\emplo boni et veri, secundi moverunt odio maii. Ad ordi- nandum. narrationem, earum scilicet rerum, quae complelae sunt in nobis *, id est inter nos et propler nos, sicut mysterium incarnationis, passionis et re- surrectionis. Unde loannis primo: «Et Verbum caro factum est et habitavit in nobis; et vidimus gloriam eius » etc.
3. (Vers. 2.). Secundo , quantum ad promoti- secondo, de
. promoliTC.
v«m, quod quidem fu\i Apostobrum documcnlum; et hoc notat, cum dicit: Sicut tradiderunt nobis qui ab initio ipsi viderunt, scilicet Apostoli; unde primae loannis primo*: « Quod audivimus, quod vi- dimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt » etc. ; et loannis decimo nono: « Qui vidit testimonium perhibuit, et veruin est testimonium eius. Et ille scit, quia vera dicit, ut et vos credatis ». Et quia viderant, ideo testifica- bantur; unde et subdit: Et ministri fuerunt ser- monis; Actuum primo ' : « Oportet ergo ex his viris.
• Episl. II. Tim. 2, 6. — In A secunda manus addidit id est utilitatem auditorum quaerere, et inferius post volentibus siibiunxit id est diligentibus.
' Similem expositionem praebet Sedulius Scotus.
• Vers. 9. et 23, 22.
• Supra pag. 7. — Sequitur Glossa, quae est apud Ly- ranum (in hunc locum) interlinearis , forniata ex iis quae di- cit Beda in eundem locum (cfr. Ambros., I. Exposit. in Luc. n. 2.). Subinde allegatur II. Cor. M, 13. — Ambros. , loc. ci(. n. 3: Conati utique illi sunt, qui implere nequiveruuf. Urgo mwl- tos coepisse nec implevisse , etiam S. Lucas testimonio locuple- tiore testatur, dicens, plurimos esse conatos. Qui cnim coniilus est ordinare, suo labore conatus est, nec implevit. Siiic comta
sunt cnim donationes et gratia Dei, quae ubi se infuderil, ri- gare consuevit, ut non egeat, sed redundet scriptoris ingeniimi. Non conatus est Matthaeus... non conatus est Lucas, sed di- vino Spiritu iibertatem diclorum rerumque omnium ministrantc, sine ullo molimine coepta complerunt.
' Ed. I ct Vat.: Primi moverunl B. Lucam exemplo boni et veri, secundi moverunl odio nmlL Ordinarc narrationem , id cst ad ordimtidam nan-ationem. Quae in nobis complelac suiit rerum. — Sequitur loan. I , U.
• Vers. I . — Subinde allegalur loan. 19,35. Cfr. Ambros. , loc. cit. n. 5.
' Vers. 21. scq. — Scquitur I. Cor. i, I. scq. — Inferius pro Apostoli, quod DC omittunt, D substituit Petrus et Paulus.
12
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. L
qui nobiscum sunt congregati in omni tempore, quo inlravit et exivit inter nos Dominus lesus, incipiens a baptismate loannis usque in diem, qua assumtus est a nobis , testem resurrectionis eius nobiscum fieri unum ex istis». Et tales erant Apostoli; unde pri- mae ad Corinthios quarto : « Sic nos existimel homo ut niinistros Christi et dispensatores mysteriorum Dei ; hic iam quaeritur » etc.
4. (Vers. 3.). Tertio, quaiitum ad direclivum, Tcriio, de quod fult ordinalus, sufficiens et diliijens processus; el hoc notat, cum subdit: Visum est el mihi, Spi- ritu sancto sciiicet instigante; sicut dicit Hierony- mus S « sacro instigante Spiritu, hoc scripsit Evan- gelium». Assecuto , id est perfecte secuto, quia a principio usque in finem ; unde et subdit : Omnia diligenter ex ordine tibi scribei-e, oplimc Theo- pliile; nbi simul sufficientia , ordo et diligentia; et haec quidem competunt historico narratori. Unde secundi Machabaeorum secundo^: « Inlellectum colii- gere et ordinare sermonem et curiosius partes sin- gulas quasque inqnirere, historiae competit auctori ». 0. (Vers. 4.). Quarto, quantum ad consumma- Qa^rio, ie tivum , ouod fuit vcritatis intellectus , subdit: Ut tivo. cognoscas eorum verborum de qutbus eruditus es veritatem, cognoscas scihcet magis plene. Et hoc fuit, in quo quievit intentio Evangeiistae scribenlis; unde secundae ad Timotheum terlio ^ : « Omnis Scriptura divinitus inspirata utihs est ad docendum, ad ar- gnendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iu- stitia , ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bo- num instruclus »; et hunc finem ponit Lucas respectu omnium , quos inteliigit in persona Theophili , cui scribit. « Theophilus interpretatur amans Deum, vel amatus a Deo*», et talibus manifestatur veritas; unde loannis decimo quarto: « Qui autem diligit me diligetur a Patre meo; et ego diligam eum et manifestabo ei me ipsum »; et decimo quinto: « Vos autem dixi amicos,quia omnia, quaecumque audivi
a Patre meo , nola feci vobis » . — Et sic patet, quam plene et plane aperit Evangelista intentionem suam.
6. Et quod Lucas evangelista praemitlit suo Evangelio prologum, quod non fecit aliquis aliorum Proiogi prae- Evangelistarum , hoc fuit ratione specialis personae , 'tres ' cui scribit, cum omnes alu scnbant generaliter sine ratione specialis causae * ; suntque ad hoc tres cau-
sae, quarum prima est, quia liber suus posset videri Pnraa. superfluus, cum iam duo Evangelistae scripsissent, et « in ore duorum testium stet omne verbum ^ ». Unde ut hoc removeat, primo assignat primam cau- sam, quia non est superfluus, cum sit ad vana, falsa et superflua resecanda, quae scripta erant per pseudo- evangelistas. — Secunda est , quia liber suus posset secanda. videri minus authenticus, utpote eius qui non fuit Apostolus; et ideo ostendit, se scripsisse secundum Apostolorum documentum et testimonium et aliorum , qui viderunt. — Tertia causa est, quia liber eius, Tcnia. cum sit historicus et narrativus diversarum parabo- larum, posset videri inordinatus et quasi casualiter conscriptus; et ideo ad hoc removendum ostendit, processum in prologo esse suflicientem , diligentem et ordinatum. — Et sic patet, quod non est curiosum in- coroiiarium. quirere et perscrulari ordinem , distinctionem et suf- ficientiam in prosecutione eorum quae in hoc Evan- gelio conscribuntur ; pari ralione nec in aliis. Si ordo attestatur sapientiae et bonilati, illi scripturae po- tissime debet competere ', quae procedit a fonte sapientiae et diicit ad fineni bonitalis completae. Et haec est Scriptura evangelica; et ideo non est curio- sitas, sed utilitas, si describantur in sequentibus divisio, ordo et sufficientia, quia hoc intenditur ab Evangelista.
DlVlSIO GENERALIS »
7. Fuit in diebus Herodis regis etc. IIoc Evan- Quaiaorpar- gehum Lucae, sicut supra' dictum est, habet qua- pWs""'^''
' In Prologo supra pag. 7. allegato.
' Vers. 31. — Ambros. , I. Expos. Evang. seciinduin Luc. n. H : Assecuiuni itaque sc non pauca diclt, sed mnnia ; el as- secuto omnia visura est scribere iion omnia , scd ex omnibus. Non enim scripsit omnia, sed assccutus est omnia; quia quae fecii, inquit (loan. 21, 2.'>.), lesus, si scribantnr omnia, nec ipsum capere mnndwm arbitror.
° Vers. 1().
* Beda, in Luc. 1, 3. — Sequimtur loan. 14, 21. et 13, 15. — Inferius pro plane ed. 1 et Vat. liiculentcr.
' Ed. 1 et Vat. pei'sonae. A C omittunt verba sine ratione specialis causae.
° Dcut. 19, 15; Matth. 18, 16. — Inferius \>osl primam causam ed. 1 et Vat. prosequuntur: declarans illum nequa- ijuam esse superfluum, cum ad vana, fatsa el superflua re- secanda, quae scripta iam fuerant per pseudoemngetistas , ordinetur.
' Ed. 1 et Vat. Nam si in aliis ordo fidem commendal et sapienliam et bonilatem eorum, quae scribuntur, quanlo amplius illi scriplurae debel competere. Inferius in flne D II omitlunt ab Evangetistn.
" Quoad notas deinde ad calcem positas liaec praenotamiis.
Primo, passim non notamus amplius cditionem 1, quae vix
unquani a Vat. diHcrt, immo exeniplar cst, quod Vat. denuo typis cxpressit.
Secundo observandum cst, S. Doctorem in cilandis s. Seri- pturae locis, ut brcvitati studeat, maiori quam in aliis suis scriptis libertate uti, ita ut passim aliqua verba s. tcxliis, quae ad rem ab ipso tractatam non spectant, omittat, interdum pro- positlonein conlraliat et saepius etlam per verba etc. Id qiiod sequitur, a bona lcclorum memoria supplendum csse indicet. Antiqui nostri codices in loeis sic allegandis mire conscntiunt, quo satis ostendilur, ipsum auctorem ita scripsisse. In editio- nibus vero isti textus communiler suppleti sunt et integri tran- scrlptl ex antiqua Vulgala. Licet lioc factum sit in commodum lectoris, tamen non dubilnvimus, sequendam nobis esse lectio- nem codlcum. Cuiii autem tantus sit numerus locoriim s. Scri- pturae, nimis fuisset molestum, lacunas istas in notis semper supplere. Sullicerc plerumque videbatur indicare versiculos Vul- gatae, qui, ut iiotum est, medio nevo nondum erant in usu. Tamen, quando ipsa sententia adlmc deflcere videbatur, vel non satis clare expressa, praesertim ubi ipse auctor per 11- lud etc. Iioc inslnuabat ; tunc ex Vulgata lacunas supplevlmus. Nec omisimus notarc lectiones variantes alicuius momenti, quae a textu Vulgatae discrepare videbanlur.
' Prooemium n. 23.
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. I.
13
tuor partes principales , in quarum prima agitur de incarnationis mysterio usque ad tertium capitulum; in secunda vero , de erudilionis magislerio usque ad ■vjgesimum secundum ; in tertia , de passionu me- dicamento sive remedio usque ad vigesimum quar- tum; in quarta de resurreclionis tropaeo usque in finem libri.
Pars. 1. Dc incarnationis mysterio agitur tripliciter.
Prima pars, quae prosequitur incarnationis my- sterium, tres liabet partes. Expiicat enim Ciiristi nativitatem temporalem, quae fuit triplex, scilicet in ulero quantuin ad conceptum , ex utero quantum ad partum , extra uterum quantum ad baptismum ^ Primam explicat in primo capituio , secundam in se- cundo et tertiam in terlio.
Primo , de nativitate in utero dupliciter.
Intendit igitur in primo capitulo agere de con- ceptione Salvatoris; sed quia conceptum Virginis prae- cessit conceptus sterilis, et ante regis conceptum prae- cessit praecursoris exordium, et utrumque divinum est , et de utroque laudandns est Deus ; ideo praesens capitulum duas habet partes, in quarum prima agitur de sterilis et Virginis fecundatione ; in secunda vero , de gratiarum actione, ibi ^ : Exsurgens Maria abiit in montana.
Primo, de duplici fecundatione.
Prima pars habet duas , in quarum prima agitur de conceptu praecursoris ; in secunda, de conceptu Salvatoris , ibi^: In mense autem sexlo missus esl etc.
Tiia dicantnr de oonoeptn piaecnrsoris.
Describens autem Evangehsta joraecwrsom con- ceptum, ut ostendat, ipsum esse mirificum, primo ostendit parenlum condilionem; secundo explicat angelicam annuntiationem , ibi*: Factum est, cum sacerdolio etc. ; tertio , denuntiationis ministeria- lem confirmalionem , ibi : El dixit Zacharias ad
Angelum: Unde hoc sciam; quarto, mirabilem pro- missionis impletionem, ibi: Et factum est, uL im- pleli svnt dies ofjicii sui elc.
Primo desoribitar p&rentam conditio qoadrapliciter.
Describens autem parentum ipsius condilionmn , quatuor explicat : primo , dignilatis officium ; se- cundo , honestalis coniugium ; tertio , sanclitatis me- rilum sive priviiegium; quarto, sterilitatis oppru- hrium.
8. (Vers. 3.). Primo igitur dignilatis ofpcium DWuHaiii ostendit, cum dicit: Fuii in diebus Herodis, regis ludaeae, sacerdos quidam nomine Zacharias. Sa- cerdotale ofhcium explicat, adiungendo regale domi- nium, ut insinuet, quod loannes praenuntiare de- ««"o i. bebat Christum , qui erat sacerdos secundum ordi- nem Melchisedech ^ , id est simul rex et sacerdos. ad Hebraeos septimo: « Melchisedech , rex Saiem, sacerdos Dei summi » etc. — Vel ideo explical regnum, Baiio 2. ut ostendat, tempore Legis regiarn polestatem praeire sacerdotium, sed nunc est econtra. Unde primae Pe- tri secundo * : « Vos autern estis genus electum, regale sacerdotium » etc. ; sed Exodi decimo nono dicitur : « Vos eritis milii in regnum sacerdotale et gens san- cta ». — Vel ideo explicat regnum Herodis alienigenae, Rauo qui primus inter alienos imperavit ludaeis, ut osten- dat, advenisse lempus adventus Christi, et impietam esse illam prophetiam, Genesis penultimo ': « Non auferetur sceptrum de luda et dux » etc. — Vel ideo nniio 4. nomi.nat Herodem , ut ostendat , ipsum in malilia fuisse insignem. Fuit enim triplex Her-odes, scilicet ire» ricro- paler, frlius et nepos; primirs Ascalonila, qui inter- fecit pueros, Matthaei secundo^; seouiidus .\ntipas, qui loannem decapitavit, Matlhaei decimo quarto; tertiirs Agrippa, qui occidit lacobum, claudens in carcere Petrum , Actuum drrodecimo ; sed primus in- famior et inter omnes crudelior. Ideo, quia « contra malum bonum^», econtra nominatrir sacerdos Za- chai'ias, ut ostendat, ipsuru farnosum in bono et Dei amicum, secundum illud E.xodi trigesimo tertio: «In- venisti gratiam coram me, et novi te ex nomine »; nec tanlum ex nomine ipsum ostendit sac^rdotem, sed etiam ex gener-e; unde dicit: De vice .\bia , id est de gener-e, secundum quod exponit Beda in Glossa '<> dicens: « Cum David cullum Dci ampliar-et, sicut di-
' Vidc Aiigust., Epist. 187. (alias 57.) c. 10. n. 33. Cfr. III. Sent. d. 3. p. I. a. 1. q. 3. ad t. ct 2. ' Vers. 39. ' Vers. 26.
* Vers. 8: Factum est autem, cum ctc. Duo scqq. loci surit V. 18. ct 23. — Inferius pro dmunliationis mininterialem Vat. denuntial promissionis.
' Respicitur Ps. 109, 4: Tu es saccrdos in aeternum se- cundum etc. — Subinde allegatur Hebr. 7, 1.
• Vers. 9. — Sequitur Exod. 19, 6. — Pro praeire sa- cerdotium Vat. praeire et praestare sacerdotio.
' Vers. 1 0. Ilanc explicatiouem aflert Reda , in Luc. 1 , 5.
— Superius pro inter alienos Vat. aUoplojlornm faXXov i. c. aliud, ^uXov i. e. genus, vel (fuXT, i. e. Iribus); cfr. Ps. 55, 1, ct .'Vugust., Qq. in .\um. q. 3.
* Vers. Ili. — Subinde allegantur Matlli. li, 10. ei Act. 12, 4.
» Eccli. 33, 15. — Sequitur Exod. 33, ( 2. — Inferius pro famosim Vat. famiyeratum fuisse; eadem ed. snbinde post ipsum addit famatum.
" Quae est ordimria ; in ipsa allegatur I. Paralip. 2i, 3. seqq. Pro intclligentia ultimae proposilionis in Glossa notenlur verba ipsius Bedae: Non autem frustra primus novi lestamenti praeco in oclavac sortis vicc nascilur, qiiia, sicut seplennr;-^
14
COMMENT. IN EVANGELIUM S. LUCAE C. 1.
citur primi Paralipomenon vigesimo quarto, mini- steria sacerdotum in viginti quatuor sortes divisit; in quibus familiam Abia, de qua Zacbarias, sors octava contigit, ut praeco novi testamenti in octavae sortis vice nascatur ; quia per octo novum testamen- tum intelligitur, sicut per septem vetus ».
9. Secundo explicat honestatis coniugium in Honestatis hoc quod dicit: Et uxor illius de filiabus Aaron; coningiam. ^^ .^ uterque erat de genere sacerdotali , ac per
hoc ad coniugium apli secundum mandalum Domini ; Numerorum trigesimo sexto * : « Omnes viri de ea- dem tribu et cognatione uxores accipiant, sed et cunctae feminae maritos». Quam explicat nomine, quia ita de ea frequenter erat facturus sermonem: Et nomen eius Elisabelh, et in conceptu et salutatione et partu ; unde*: « Elisabeth impletum est » etc. Explicat autem honestatis coniugium iuxta dignitatis offlcium, ut ex utroque commendabilior fiat conce- ptus ; Sapientiae quarto » : « 0 quam pulcra est casta generatio cum claritate » etc.
10. (Vers. %.).le.vi\oAe?,cv\\i\isanclitatisprivi- sanctitatis legium '\tt hoc quod dicit : Erant autem ambo iusti
ffimK' ante Deum , id est interius in ocuhs Dei ; Sapienliae quinto*: « lusli in perpetuum vivent »; et sequitur: « Cogitatio eorum apud Altissimum ». Non erant de genere iiiorum , de quibus dicitur infra decimo sexto: « Vos estis, qui iustificatis vos » etc. ; sed similes Noe , de quo Genesis sexto : « Noe , vir iustus atque perfectus in generationibus suis, cum Deo ambula- vit», et Ezechiae, de quo quarti Regum vigesimo: « Memento , Domine , quomodo ambulaverim coram te in veritate et in corde perfecto » . Secundum enim quod dicitur primi Regum decimo sexto : « Deus in-
coramhomi- tuctur cor ». — Eraut et iusti exteriicS in conspectu hominum ; et propterea dicit : Incedentes in omnibus mandatis et iustificationibus Domini sine querela; ad Philippenses secundo ^ : « Omnia facite sine mur- murationibus et haesitationibus , ut sitis sine quereia et simplices filii Dei, sine reprehensione in medio nationis .pravae et perversae ». Et recte dicit: in omnibus; quia, secundum quod dicitur lacobi se- cundo *, « quicumque autem totam Legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus ». Et ideo dicebat Propheta: « Ad omnia mandata tua
dirigebar»; et ibidem: « Dirigantur viae meae ad custodiendas iustificationes tuas ».
11. (Vers. 7.). Quarto adiungit sterilitatis oppro- brium in hoc quod dicit: Et non erat illis filius; et in hoc erat magnus defectus; unde Genesis decimo quinto ' dicebat Abraham : « Domine Deus , quid dabis mihi ? Ecce, ego vadam sine liberis ». Et ratio hu- ius defectus redditur in matre, cum dicitur: Eo quod esset Elisabeth sterilis; quod erat opprobrium in Israel ; unde polerat dicere illud Isaiae quadragesimo nono*: « Ego sterihs et non pariens». Et ut maius ostendatur miraculum , subiungitur defectus in utro- que parente: Et ambo processerant ^ in diebus suis, secundum quod Abraham et Sara; Genesis decimo octavo : « Postquam consenui , et dominus meus ve- tulus est, voluptati operam dabo»? quasi dicat: hoc non est nalurale, sed rairabile. Unde Genesis vige- simo primo: « Quis auditurus crederet Abraham, quod Sara lactaret fihum, quem peperit ei iam seni »? Hoc autem sterilitatis opprobrium non fuit in peccati poenam, sed ad manifestandam Dei gloriam, secun- dum quod dicitur loannis nono ^** de caeco nato.
Secundo desciibitai angelica annantiatio.
12. Factum est autem etc. Postquam descripta est parentum conditio, describitur hic secundo an- gelica denuntialio, et primo, quantum ad circum- stantias adiacentes denunliationi angelicae; secundo, quantum ad circumslantias adiacentes proli denun- tiatae, ibi ": Erit enim magnus coram Domino etc.
Tria autem fuerunt adiacentia promissioni, sci- licet cxsecutio sacerdotalis officii, apparilio cae- lestis nuntii, denuntiatio conceptus futuri. De primo, ibi '^: Factum est autem, cum sacerdotio etc. ; de secundo, ibi: Apparuit autem illi Angelus Domini; de tertio, ibi: Ait autem ad illum Angelus.
Primo ergo describitur exsecutio sacerdotalis ofjicii debito modo, quia secundum congruentiam ordinis , exigentiam consuetudinis et assistentiam devotae multitudinis.
13. (Vers. 8.). Insinuans ergo exsecutionem de- bitam secundum congruenliam ordinis , dicit: Fa- ctum est autem, cum sacerdotio etc. ; unde sibi competit illud quod de Aaron dicitur Ecclesiastici
Sterililatis opprobrinm.
I
I
Divisio in dno membra.
SnbdiTisio membri 1.
Exsecitio of-
ficii descri-
bitnr tri-
pliciter.
Primo, se-
cnndam con-
grnentiam
ordinis.
saepe numero propter Sabbatum ^etus teslamcntum , sic novum aliquolies octonario propter sacramentum vel dominicae, vel no- strae resurrectionis exprimitur. Cfr. tom. IV. pag. iO, nola I.
' Vers. 7. seq. — Theophylact., in Luc. 1 , .'i : Ostendere autem volens, quod ex utroque parente legitime fuerit ex sa- cerdotali genere loannes , dicit : Et uxor eius de filiabus Aaron. Non enim licebat ex alia iribu uxorem ducere, sed ex eadem. Elisabeth interpretamiir Dei quietem, Zacharias autem -»»emo- riam Domini. — Inferius Vat. Explicat auiem uxoris nomen , guia de ea pro QtMm explicat nomine, quia ita de ea.
' Vers. 57 : Elisabelh autem impletum est tempus pa- riendi etc. Codd. legunt: vmde: implela est etc. — De conceptu et satutatione, in quibus nominatur Elisabeth, agitur v. 24. et 40. seqq.
' Vers. 1.
* Vers. 16, ubi etiam es( seq. locus. — Subinde allegan- tur Luc. 16, 15; Gen. 6, 9; IV. Reg. 20, 3. et I. Reg. 16,7. Cfr. Ambros., I. in Luc. n. 17. seq.
• Vers. 14. seq.
' Vers. 10. Codd. si quis totam Legem etc. — Sequun- tur Ps. 118, 128. et 5.
' Vers. 2. — Superius pro in hoc, quod habet C, A hoc, D E F G H hic. Edd. ibi legunt Et id erat magni opprobrii.
' Vers. 21.
' Vulgata recUj processissent. — Subinde alleganlur Gen. 18, 12. et 21, 7.
" Vers. 3: Neque hic peccavit, nequc parentcs eius, sed ut manifestentur opera Dei in illo.
" Vers. 15.
" Vers. 8. Secundum et tertium est v. 1 1 . et 1 3.
COMMENT. IN EVANGELIUM S. LUCAE C. L
15
quadragesimo quinto ' : « Dedit iili Dominus fungi sacerdolio et haiJere laudem , et glorificare populum in nomine ipsius » etc. Et dicit: In ordinc, quia illud maxime debet fieri ordinale ; primae ad Corin- tliios decimo quarto ^: « Omnia honeste et secundum ordinem fiant in vobis». Tunc autem recte servatur ordo, quando mens sacerdotis digne assistit conspe- ctui divino; et ideo dicit: In ordino , secundum quod de Christo dicitur ad llebraeos nono *, quod « introivit in caelum, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis » .
14. (Vers. 9.). Insinual eliam eam debitam secuii- secnndo, se- dum exioentiam consuetudinis , cum dicit: Secun- geathm coa- dum consuetudinem sacerdotii sorte exiit, lU incen-
snetudinis. '
sum poneret. Haec enim consuetudo, ut non usur- patione, sed sorte vel electione pontife.x. introiret, est recta ; quia dicitur ad Hebraeos quinto * : « Nec quisquam sibi sumit honorem » etc. Quoconlra di- citur de Ozia secundi Paralipomenon vigesimo sexto, quod volens incensum ponere, percussus est lepra; et filii Core consumti sunt igne, Numerorum decimo sexto. Hic autem sorte exiit; unde illud Sapientiae tertio: « Dabitur enin"» jlli fidei donum eiectum et sors in templo Dei acceptissima » . Exiit, inquam, ut poneret incensum, ingressus in lemplum Do- mini ; Levitici decimo sexto: « Assumto thuribulo, hauriens manu incensum,, ultra velum intrabit in sancta, ut, positis super ignem aromatibus, vapor operiat oraculum, quod est super testimonium, et non moriatur » .
lo. (Vers. 10.). Terlio insinuat eam debito modo J^^i[^'°' Jj?; factam propter assistentiam multiludinis, cum dicit: wndinis.'""'"-^' om?us multitudo populi erat foris, orans hora incensi. Omnes debebant assistere et pariter orare, secundum quod dicitur Acluum primo^: » Omnes erant perseverantes unanimiter in oratione». Et /b- ris stabant propter reverentiam, secundum quod ille publicanus; Lucae decimo octavo: « Publicanus, a longe stans, non audebat» etc. Et hoc hora in- censi, quia illa erat hora apta; secundi Machabaeo- rum priiiio: « Orationem faciebant omnes sacerdotes, dum consummaretur sacrificium »; in quo significa-
bilit.
Vi admira- bUis.
tur , quod omnis nostra oratio deljet ofTerri per Chri- stum, qui « exaudilur in omnihus pro sua reveren- tia » , ad Hebraeos quinto.
10. (Vers. 11.). Apparuil antem iUi Ange- Appariiio lus etc. Tangitur liic secundo apparitio caelestis pimlir d^ nuntii, et hoc ut venerabilis, ut admirahilis et ut '"''"*■ terrilnlis. — Ostenditur autem venerabilis ia silu; ui.enera- propter quo(J dicit: Apparuit aulem illi Angelus Domini, stans a dextris altaris incensi, qui scilicet erat locus magnae reverentiae; unde, Levitici de- cimo^ inlerfecti sunt Nadab et Abiu propter loci irreverentiam ; et statim sulxlitur: « Sanctificabor in his qui appropinquant mihi ». Et a dextris stabat, ut significetur, quod de caelestibus civibus erat; Proverbiorum terlio: « Longitudo dierum in dextcra eius»; et in Psalmo: « Dixit Dominus Doriiino me<j: Sede adextris meis». Et ideo slabal, non sedebat, ut ostendatur, quod nuntius eral; unde infra dicit: « Ego sum Gabriel, qui assislo ante Deum ».
17. (Vers. 12.). Ostenditur admirabilis in aspe clu ; et propterea dicit : Et. Zacharias turbalus est videns, scilicet ex admiratione; Esther decimo quinto ': « Vidi te, domine, quasi Angelum Dei, el turbatum est cor meum prae timore gloriae tuae. Valde enim es mirabilis, domine, et facies tua plena gratiarum ». Aspectus namque angelicus carnalibus admirabilis est, quia insolitus; unde .\ngelus ad Manue , ludicum de- cimo lertio : « Cur quaeris nomen meum , quod est mirabile »?
18. Ostenditur terribilis ex occursu; et pro- pterea dicit: Et timor irruit super eum, in quo significatur vehementia timoris, sicut Danielis de- cimo ^ : « Vidi autem ego Daniel solus visionem. Porro viri, qui erant mecum, non viderunt, sed terror nimius irruit super eos, et fugerunt in abscondituni; ego autem relictus solus vidi visionem grandem hanc , et non remansit in me fortitudo». Adhuc Angeli terribiles apparebant, quia nondum erant nobis recon- ciliati ; unde superiores nobis erant et ut superiores apparebant, et ideo timorem incutiebant; Ambrosius ^- « Solemus turbari et a sensu nostro alienari , quando praestringimur superioris i)otestatis occursu».
Ut lerribi- Us.
' Vcrs. 19. — Tlieopliylact., iii Liic. 1,8: Cornm Deo mimdi soli sacerdotio funguntur , ab iinpiiiis aiitem avertit Dcus faciem suam.
' Vers. iO. ' Ycrs. 2i.
* VcKS. i. — Quatuor seqq. loci sunt II. Paralip. 26, 19; Num. 16, 35; Sap. 3, U. et Lev. 16, 12. seq. — Beiia, iii Luc. 1,9: « Non nova nunc sorle leclus est, cum incensum csset adolendum, sed prisca tunc sorte praeelectus, cum primo ex ordine sui ponlificatus in vicem Abia succederet » . Zachariam fuisse summum pontiOcem, docent ctiam Ambros. et Tlieophy- lact., in luinc loc, ncc non August., in loan. Evang. Ir. i9. n. 27; alii econtra volunt, ipsum fuisse saccrdotem commu- nem, iUeoque hic dici sortc exiil; summus enim pontife.x erat extra , immo supra omnem sorteni , ac quandocumque volebat ministrabat templo. Cfr. Lyranus, in hunc loc.
' Vers. U. — Seqiiuntur Luc. 18, 13; 11. Macliab. 1, 23. el Hebr. 5,7. — Superius voci assistere Vat. praeflgit offerenli.
' Vers. 2. et 3. — Subinde allegantur Prov. 3, 16; Ps. 109, I. et Luc. 1, 19. — Ambros., I. in Luc. n. 1%: Appaniit autem a dexlris allaris incensi, quTa divinae insignc miseri- cordiae defercbat; Dominns enim a dextris est mihi, ne com- mocear [Ps. 13, 8.], et alibi [Ps. 120, 5.]: Dominus prolectio tua super manum dextrae tuae. Atque utinaiii nobis quoque adolentibus altaria, sacrificium deferentibus assistat Angelus, immo praebeat se videndiim etc. Cfr. Beda, in hunc loc.
' Vers. 16. seq. — Sequitur ludic. 13, 18.
* Vers. 7. seq.
" Libr. 1. in Luc. n. 28 : « Perturbamur enim et a noslro alienamur alTectu, quando praestringimur alicuius supcrioris po- testalis occursu >. Pro setisu etiam H affeclu, et pro praeslrin- gimur 11 perstringimur , alii codd. constringimur. — Superius pro Adliuc, quod, teste Forcellini, suniitur inlerdum pro pi-ae?- terea, Val. Ad Mec.
16
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. 1.
19. (Vers. 13.). Ait autem ad illum Angelus. Dcnuntiatio Tangitur hic tertio denuntiatio conceptus futuri, VifUciill ut confortativa irascibilis, ut instructiva rationalis
'*"''' ' et ut consolativa concupiscibilis ^ — Ostendilur con- ut confor- foTtativa in hoc quo<l dicit : Ne timeas, Zacharia ,
taliva. . . f-,- r»
quomam exaudita est deprecatio tua. Si Deus ex- audit homines , tunc sperandum est in ipso , et ideo confitendum , non formidandum ; Genesis decimo quinto^: « Noli timere, Abram; ego protector tuus sum». Et quod omnino sit exaudita, signum est missio nuntii; Tobiae tertio: « In ilio tempore exau- ditae sunt preces amborum. Et missus est Ange- lus Raphael » etc. Simile dixit Angehis Danieh de- cimo : « Noh metuere , Daniel , quia ex die primo , quo posuisti cor tuum ad intehigendum , ut te affli- geres in conspectu Dei tui, exaudita sunt verba tua ».
20. Describitur instructiva, unde praenuntiat ut instra- prolem et praedicit nomen. Et uxor tua Elisabeth
ctiva.
pariet tibi filiuni, et vocabis nomen eius loannem; pariet, inquam, tibi, quia de te et ad tuam conso- lationem, iuxta quod promissum est Abrahae Gene- sis decimo quinto': « Qui egredietur de utero tuo, ipsum habebis heredem » . Et subiungit nomen ipsius, secundum illud Isaiae quadragesimo nono, quod di- citur in persona ipsius loannis : « Dominus ab utero vocavit me, de ventre matris meae recordatus est nominis niei » .
21. (Vers. 14.). Describitur postremo nt conso- utconsoia. lativa in hoc quod dicitur: Et erit tibi gaudium et
exsultalio; Proverbiorum vigesimo tertio*: « Exsultat gaudio paler iusti », id est Zacharias, pater loannis ; et « qui sapientem genuit filium iaelabitur in eo », quia Proverbiorum decimo: « Fihus sapiens laetificat patrem ». — Nec erit iilud gaudium singulare, sed commune. Et propterea dicit: Multi in nativitate eius gaudebunt; Proverbiorum vigesimo nono: « In mul- titudine iustorum laetabitur vulgus»; leremiae tri- gesimo tertio: « Erit mihi in nomen et in gaudium et in laudem et in exsultationem cunctis gentibus terrae » . Ambrosius ^ : « Habet Sanctorum editio lae- titiam plurimorum, quia commune bonum est. lustitia enim communis est virtus». « Exsultate ergo iusti in Domino, rectos decet coUaudatio ».
22. (Vers. Ib.). Erit enim magnus coram Do-oirniomem mino. Supra notificata est denuntiatio angelica quan-
tum ad circumstantias adiacentes ex parte sui; hic nolificatur quantum ad circumstantias ^ ex parte pro- missi. Commendatur enim filius nasciturus in tribus,Tripieiprae.
rogaliva.
scilicet m vita, gratia et doctrina. Et primum re- spicit actum, secundum respicit affectum, tertium respicit intellectum; primum, ibi: Eril magnus co- ram Domino ; secundum , ibi ' : Et Spiritu sancto replebitur; tertium, ibi: Et multos filiorum Is- rael etc.
23. Nasciturum igitur fihum , quem patris dixit ^°^^^^^^' esse gaudium, primo commendat in vita quantum dupiiciter. ad existentiam virtutis et quantum ad evidentiam | sanctitatis. — Existentiam virtutis tangit, cum dicit: f» p''™'»- Erit magnus coram Domino, sicut lob primo^:
« Erat vir ihe magnus inter omnes Orientales », non inter peccatores, qui sunt magni in conspectu ho- minum, sed inter iustos, ita ut in eius ortu possit dici illud infra septimo : « Propheta magnus surrexit in nobis » etc. Vere magnus Propheta , quia secun- dum laudem Salvatoris , Matthaei undecimo , ipse Propheta, « et plus quam Propheta », et adeo ma- gnus, ut dicat ibidem Salvator: « Inter natos muhe- rum » elc.
24. Evidentiam sanctilatis tangit in hoc quod Desecondo. dicit: Et vinum et siceram non bibet; in quo desi- gnatur vitae austeritas, quae signum est sanctitatis interioris, secundum illud ad Galatas quinto " : «Qui
autem sunt Christi carnem suam crucifixerunt » etc. Per istaautem duo excludit omnem potum, qui potest inebriare. « Decet enim vas caelesti gratiae manci- patum a saeculi illecebris abstiuere »; unde dicitur Aaron et fihis eius Levitici decimo : « Vinum et omne, quod inebriare potest, non bibetis, quando intrabitis tabernaculum testimonii, nemoriamini ». Hoc etiam prohibebatur Nazaraeis a tempore consecrationis suae, Numerorum sexto. Magnum erat hoc in beato loanne, ut cum muita innocentia esset tanta abstinentia.
2b. Secundo commendatur in qratia quantum It="''°e"'
«^ T tia commeD-
ad consummationem et accelerationem. Propler con- ''?'""' •'"p"'
i citer.
summationem dicit: Spiritu sancto replebitur , ut de ipso possit dici illud Ecclesiastici decimo quinto ":
' De liac viriiim animae divisione cfr. tom. II. pag. 560-, nota 12. et tom. III. pag. 579, notac 6-9.
' Vers. 1 . — Duo seqq. loci sunt Tob. 3 , 24. seq. et Dan. 10, 12. — Beda, in Luc. 1, 12. seq. : Trementem Za- chariam confortat Angelus, qiiia, sicut humanae fragilitatis est spiritualis creaturae visione turbari, ita et angelicae benigni- tatis est, paventes de aspectu suo morlalcs mox blandiendo solari. At contra daemonicae cst ferocllatis etc.
' Vcrs. 4. — Sequitur Isai. 49, 1.
* Vcrs. 24. — Tres scqq. loci sunt Prov. 10, 1; 29, 2. et ler. 33, 9.
» Libr. II. in Luc. (1 , 37.) n. 30. — Scquitur Ps. 32, 1.
® Supplevimus ex A C D adiacentes ex parte sni; hic no- Uficatur quantum ad circumstantias. — Inferius pro affectum Vat. officium.
' Eodem v. 15; tcrtium est v. 16.
° Vers. 3. — Subindc allegantojr Luc. 7 , 16; Matth. 1 1 ,
9. et II. — Superius pro existentiam virtutis, quod in A secunda manus posuit, alii codd. et cdd. existcntiam veritatis. B. Albert., Postilla supcr Luc. 1 , 15: Ilic tangit, qualis futurus erat in vita et ad Deuin. Lt tangit tria : qualis sit futurus quan- titate virtutis, qualis austeritate victus et convcrsationis, ct qua- lis in mente et in miraculis. Dc primo autem dicit duo: quan- titatem scilicet virtutis et sinceritatem veritatis. De piimodicit: Erit enim magnus , non quantilatc molis, sed quantitatc virtu- tis... Sic ergo erat magnus sincera et vera magnitudino virtu- tis, quae cst, quando sic est coram Domino etc.
" Vers. 24. — Sequuntu." vcrba Bedae, 1. in Luc. 1, 15: Decet etc; Lev. 10, 9. et Num. 6, 2. seq.
'" Vers. 5. — Duo scqq. loci sunt Sap. 1,7. et Eph. 3, 19. — Auctor libri de Spiritu et anima (inter opera August.), c. 27: Animam tamen hominis, id esl mentem, nulla creatura iuxta substantiam implere potest, nisi sola Trinitas. Clt'. tom. II. pag. 226, nota 5.
COMMENT. IN EVANGF.LIUM LUCAE C. L
i:
De primo. « Et jmplebit cum Spiritu sapientiae et intelie- ctus » etc. Solus enim Spiritus sanctus replet ani- niae capacitatem, secundum illud Sapientiae primo: « Spiritus Domini replevit orbem terrarum ». Et lioc est, quod orabat Apostolus, ad Ephesios tertio : « Ut impleamini in omneni plenitudinem Dei ».
26. Propter aecelerationem dicit : Adhuc ex utero Desecando. matris suac. In cuius rei testimonium dicitur infra
eodem * : « Exsuitavit in gaudio infans in utero meo ». Unde Ambrosius: « Nondum erat in eo spiritus vitfie, et iam eral spiritus gratiae »; non, inquam, erat secundum apparentiam, erat lamen spiritus vitalis secundum existentiam. Simile praecessit in leremia, primo: « Priusquam te formarem in ulero, novi te, et antequam exires de vulva, sanctificavi te ».
27. (Vers. 16.). Tertio commendat ^um in do- itcii], in do- etrina quantum ad efficaciam uiiUlatis et quanlum
clrina com- . . ■ • r> .i- • /v~
mendatar ad eminentiam auctoritatis. Propter uluilatis e/ft-
dupliciter. . ,. . _ /.,. ,
De primo. caciam dicit: Et multos fdiorum Israel convertet ad Dominum Dcum ipsorum. Et hoc est uiaxima ulilitas; lacobi ultimo'': « Qui converti fecerit pec- catorem ab errore viae suae, salvabit animam eius a morte et operiet multitudinem peccatorum ». Hoc est quod maxime Dominus petit, ut ad se conver- tantur ; Zachariae primo: « Convertimini ad me, ait Dominus exercituum, et ego convertar ad vos, dicit Dominus exercituum ». Convertimini ad me, per poe- nitentiam scilicet, et ego convertar ad vos, per indul- gentiam; leremiae tertio: « Convertimini , filii rever- tentes, et sanabo aversiones vestras».
28. (Vers. 17.). Propter excellentiam auctori- De secundo. taiis subdit : Et praecedct anle illum in spiritu -et
virtute Eliae. Spiritus et virtus Eliae describitur Ec- olesiastici quadragesimo octavo ^ : « Surrexit Elias quasj ignis , et v^rTjum ipsius sicut facula ardebat » ; et de loanne dicitur loannis quinto: « Ille erat lu- cerna ardens et lucens»: et ideo propter nimiam conformilatem dicitur Elias; Mattbaei undecimo: « Et si vultis recipere, ipse est Elias »; et etiam derimo sc- ptimo: « Elias iam vcnit» etc. Et subditur cxsecutio auctoritatis in hoc quod dicitur: Ul convertat corda patrum in fdios , id est inlelligentiam Patriarcha- rum in imitatores ipsorum. Beda * : « Corda^ patrum in filios convertit, dum spiritualem Sanctoi^um in- telligentiam populis praedicando infundit ». IIoc prae- dictum erat de Elia Malachiae ultimo: « Ecce, mit- tam vobis Eliam prophetam, antequam veniat dies Domini magnus et borribilis. Et convertet cor pa- trum in filios, et cor filiorum ad patres eorum, ne
forte veniam et perculiiim terram anatliemate ». Et ut per omnia oslendalur conformis Eiiae, sulxlit: Et incredulos ad prudentiam iustorurn, id esl ad fidein, quae est ipsorum prudentia, per quam credunl sc iuslificari ; ad Homanos tertio^: « Arbilramur, homi- nem iustificari pcr fidem sine operibus Legis »; unde Habacuc secundo: «Qui incredulus est non erit recta anima eius in semelipso, iustu? autem in fide sua vi- vet ». — Et quia haec ronversio praeparabat ad Chri- sti adventum susripiendnm , ideo addit : Parare Do- mino plebem perfeclam. Sic enim de ipso fuerat praedictum Isaiae quadragesimo ^ : « Vox clamantis in deserto: Parate viam iJomini, reclas facite in so- litudine semitas Dei nostri ». Quando semita recla est, tunc facit perfectum ; Proverbiorum quarto: « lustorum autem semita, quasi lux spjendens, pro- cedit et crescit usque ad perfectam diem »; loaimes autem quasi lucerna lucebal et manuducebat populum ad videndam luceni veram et perfectain. Auctoritas igitur loannis et olficium erat praecurrere et prae- nuntiare Christuni; unde de ipso intelligitur illud Malachiae tertio': «Ecce, ego niitto Angelum iiieum, et praeparabit viam ante faciem meam ». Unde prae-FiEarahaios. dicatio eius praefigurata fuit in praedicatione Moysi Exodi decimo nono : « Eslote parati in diem tertium » , ut accipiamus diem pro anno, quia tertio anno post praedicatioiiem loannjs Christus aperte praedicavif. Sic exorsus est Samuel primi Regum septimo: « Prae- parate corda vestra Domino » etc; sic et omnis prae- dicator; unde Heda: « Qui fidem et opera praedicat, quid aliud quam venienti Domino ad corda audiei:- tium viam parat » ?
Tertio describitur promissionis confirmatio qnadrnplioiter.
21). Ei dixii Zacharias elc. Descripsit superius Evangelista conceptionem praecursoris quantum ad parentum conditionem et angelicam promissionem ; hic describit quantum ad promissionis confirmatio- nem, quam describit hoc ordine. Primo eniin intro- ducitur duhielas sacerdotis; secundo, auctoritas nuntii, ibi *: Et respondens Angelus; tertio, signum auctoriiaiis , ibi : Ei ecce , eris tacens ; quarto, eci- deniia signi, ibi : Ei erat plebs exspccians.
30. (Vers. 18.). Introducit ergo dubitationcm /rif"'.. ''e
^ ' ° dobitalioDe
sacerdotis, cum dicit: Ei dixit Zacharias ad An- sjccrdoiii. gelum: Umle Iioc sciam? id est, quo signo certifi- cabor? primae ad Corinthios primo ': « ludaei signa . Qanim
*■ r c signa Dene
quaerunt ». — Unde nota, quod quidam signa quae- qaaeram.
' Vcrs. 41. — Ambros., I. iu Luc. n. 33: Noiulum ciiini crat illi spirilus vitoe, sed spirltus grotiae. Cfr. tom. III. pag. 62 , nola 7. et pag. 293 , nota 5. Subindc allegattir Icr. 1 , 5.
» Vers. 20. — Sequuntur Zach. 1 , 3. et ler. 3 , 22. — Su- jicrius pro tmaiima utililas Vat. maximae titilitatis.
» Vers. 1. — Trcs seqq. loci sunt loan. S, 35; Mattli. 1 1 , 14. et 17, 12, quem edd. omittunt.
* In Luc. 1,17. Ipsius vcrba allegantur sccundum Glossam ordimriam. — Scquitur Malacli. 4, 5. scq. S. Bonav. — Tom. VII.
' Vcrs. 28, cm subiungitur Ilabac. 2, i.
' Vers. 3. — Seqiiitur Prov. 4, 18.
' Vcrs. \. — Subinde allcgantur Exml. 19, 15; I. Reg. 7, 3, ct verba Betlae, I. Iii Luc. 3, 4: Oiniiis, qui ndcni rectam ct bona opera pracdlcat ctc.
' Vcrs. 19; lertium ct quartum habentur v. 20. et 21.
' Vcrs. 22: ludaei signa pelunt, et Graeci sapientlam qiiac- runt. — Duo seqq. loci siint Gcih I.'), 8. ct Isal. 7, II.
18
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. I.
runt propter publicationem divini pi-omissi, sicut
Abraham; Genesis decimo quinto: <f Domine Deus,
unde scire possum, quod possessurus sim terram » ?
Qoidam ea — Quidam recusant propter obstinationem delicti pro-
recQsant.
prii, sicut Achaz; Isaiae septimo; « Pete tibi signum a Qaidam ea Domioo Dco tuo ». — Quidam vero requirunt propter mie qnae- /jfjg^j^^^jojjgjjj animi , sicut Zacharias; unde subiun- git rationem dubitandi : Ego enim sum senex , et uxor mea processit in diebus suis ; et ita impo- testas est ex parte utriusque parentis, et ita iam non est tempus generandi, sed potius, secundum iiiud Ecclesiastae tertio * , « lempus est longe fieri ab am- plexibus » ; et ideo dubitabat et haesitabat. At non sic Abraham , de quo ad Romanos quarto : « Non est infirmatus in fide neque consideravit corpus suum emortuum, cum fere cenlum annorum esset, et emortuam vulvam Sarae. In repromissione etiam Dei non haesitavit dilTidentia, sed confortatus est fide, dans gloriam Deo, plenissime sciens, quia^quae- cumque promisit, Deus potens est et facere». Unde Abraham credidit, quia consideravit divinam poten- tiam; sed Zacharias haesitavit, quia consideravit hu- manam impotentiam ^. In quo instruimur, quod in rairaculis aspiciendum est ad causas superiores.
31. (Vers. 19.). Et respondens Angelus etc.
secondo, Hic uotatur nuntii auctoritas quantum ad virtutem
uVnontii contemplativam et quantum ad administrativam.
qnoad^dno. Qyg^j^f^jjj jj contemplativam dicit: Ego sum Ga-
briel, qui asfo ante Deum; Danielis septimo ^: « De-
cies millies centena millia assistebant ei » ; et inter
hos erat Gabriel. Et ideo tertii Regum decimo dixit
regina Saba in figura Salomoni : « Beati viri tui, et
beati"servi tui hi, qui stant coram te et audiunt sa-
pientiam tuam ». Hoc vidit Michaeas, tertii Regum
ultimo: « Vidi, inquit, Dominum sedentem super so-
hum suum et omnem exercitum caeli assistentem
ei a-dextris et a sinistris». Notatur ergo dignitas in
assistendo, et notatur etiam in hoc auctoritas in de-
secondo. uuntiando. — Quantum ad ministerium missionis di-
cit: Et missus sum loqui ad te et haec tibi evan-
gelizarh. Unde de numero illorum erat, de quibus
ad Hebraeos primo*: « Nonne omnes sunt admini- stratorii spiritus in ministerium missi » etc. ; mis- sus, inquam, et loqui et evangelizare. In loquela enim est intelligenda expressio veritatis ; Danielis nono : « Ecce, vir Gabriel, quem videram in visione a principio, cito vdans tetigit me in tempore sacrificii vespertini et docuit me et locutus est mihi ». In evangelizatione vero intelligenda est denuntiatio bo- nitatis. Evangelium enim est bona nunliatio; Zacha- riae primo ^ : « Et respondit Dominus Angelo , qui loquebatur in me verba bona, verba consolatoria ». Unde debebat ei dicere illud tertii Regum primo: « Ingredere, quia vir fortis es et bona annuntians » . Gabriel enim fortiludo Dei interpretatur , et ideo missus fuit confortare pavidum sacerdotem.
32. (Vers. 20.). Et ecce, eris tacens etc. Hic Tertio de
... . .•.,!. anctoritatis
tangitur signum auctontatis, et dal signum poena- signo. Utatis propter vitium incredulitatis. Praemittit ergo De ipso si- taciturnitatis signum usque ad tempus statutum, *"°' usque in diem, quo haec fiant; ut sic posset dicere illud Psalmi ^ : « Ego autem tanquam surdus non au- diebam, et sicut mutus non aperiens» etc. Nec mi- Notandnm. rum, si mutus factus est propter increduUtatem pro- priam, cum Ezechielem mutum fecerit increduhtas aliena; Ezechiehs tertio: « Eris mutus nec quasi vir obiurgans, quia domus exasperans est ». — Et ideo oe eios ra-
, ,. . . . . . . . . . tione.
subdit rationem taciturnilatis, vitmm scihcet incre- dulitatis: Pro eo quod non credidisti verbis meis, quae implebuntur in tempore suo. Econtra dicitur infra eodem '^ de Maria : « Beala, quae credidisti , quoniam perficientur ea quae dicta sunt tibi a Do- mino ». Ante poenam non credidit, sed post, quia, sicut dicitur Isaiae vigesimo octavo, « tantummodo vexatio intellectum dabit auditui ». Non ergo con- temnenda sunt verba nuntiorum Dei , quia Deus in- credulos punit ; Exodi vigesimo tertio : « Ecce , ego milto Angelum » ; et sequitur : « Observa eum et audi vocem eius, nec contemnendum putes, quia non dimittet, cura peccaveris»; ad Hebraeos se- cundo : « Si enim qui per Angelos dictus est sermo factus est firmus, et omnis praevaricatio et inobe-
' Vers. o. — Sequitur Uom. i, 19. seq([. — licda, I. in Luc. 1, 18: Ob alliltidinem proniissorum haesilans signum, qua credere valeai, inquirit, cui sola Angcli visio \el alloculio pro signo suriicere dcbucrat.
^ Fide BCE subslituimus impotentiam pro polcntiam; Vat. vocibus considermit humanam inlerserit solum.
' Vers. 10. — Subindc alleganlur 111. Ucg. 10, 8. et 22, 19.
* Vers. It. — Sequitur Dan. 9, 21. scq. — Beda, I. in Luc. 1, 19: Ubi notandum, quod Angclus sc ct ante Deum aslare et ad cvangelizandum Zacliariae missum essc testatur; quia et cum ad nos veniunt Angeli, sic exterius implent ministerium, ut lamen nunquam desint interius per contemplationcm. Et mit- tunlur igilur ct assistunt, quia, elsi circumscriptus est angelicus spiritus, summus tamen spiritus ipsc, qui Ucus est, circum- scriptus nun esl. Angeli ilaque et missi ante ipsum sunt, quia, quolibet missi veniunt , iiilra ipsum currunL Cfr. tom. VI. pag. I.")?, nola i.
' Vcrs. 1.3. — Subinde allegatur III. Reg. 1 , 42. — Hie-
ron., Comment. in Dan. 8, 16. seq.: Gabriel cnim in linguam nostram vertitur forlitudo , vel robustus Dei. Cfr. Gregor., II. Homil. in Evang. Iiomil. 34. n. 9. Respiciuntur verba Bernard., Homil. I. super Missus est, n. 2, in quibus dicitur, ideo Ga- brielem missuin fuissc ad B. Mariam Virg. , « quia virginem nalura pavidam... confortare debcretu. Vide tom. V. pag. 62, notam 1. et pag. 435, notam 1.
" Psalm. 37, 14. — Sequitur Ezecli. 3, 26. ^ Tlieophy- lacL, in Luc. 1, 18: Igitur quia discredis, ego te facio svr- dum, et loqui non poteris. Mcrilo aulem duo haec passus est... quia enim non obedierat, condemnatur, ut surdus sit, ctquia contradixerat, ut sileat. Beda, I. in Luc. 1, 18:Unde meritum diHidentiae taoendo poenam luit, cui taciturnitas eadem et signum fldei, quod quaesivit, el inndelitatis esset poena,quam meruiL
' Vers. 45. — Tres. seqq. loci sunt Isai. 28, 19; Exod. 23, 20. seq. et Hebr. 2 , 2. seqq. — Beda , L in Luc. 1,19. seq. : Datque [Angelus] signum, quod rogatur, ut qui discredendo lo- cutus est iam tacendo credere discat.
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. I.
19
dientia accepit iustam mercedis retribulioriem ; quo- modo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salu- tem? Quae cum initium accepisset enarrari per Do- minum, ab eis qui audierunt, in tios confirmata est, contestante Deo signis et portentis et variis virtuti- bus et Spiritus sancti distributionibus secundum suam Yoiunlatem ». Et ideo non est locus incredu- litatis.
33. (Vers. 21.). Et e)-al plebs etc. Hic tangitur Qnario, quarto evidentia siqni propter praesentiam mulli-
deevidenlia^ ,. . , , ,. • r> -■ i
signi qaoad tudmis * et aosentiam sermonis. Praesentiam nml- De primo. titudinis exspectantis et admirantis tangit dicens : Et erat plebs exspectans Zachariam, et miraban- tur, qiiod tardarel in templo. Ad populum enim pertinet exspectare; unde Moyses, cum ascenderet in montem, dixit senioribus, Exodi vigesimo quarto^: « Exspectate hic,'donec revertamur ad vos», quia, secundum quod dicitur Threnorum tertio, « bonum est praestolarl cum silenlio salutare Dei ». Plebis etiani est admirari dWinB. secrela,non perscrulari; Ecclesiastici undecimo dicitur de iusto, et potest exponi de Zacharia: «Oculus Dei respexit illum in bono et erexit illum ab humililale ipsius, et exalla- vit caput, et mirati sunt in illo multi ».
34. (Vers. 22.). Quanlum ad absentiam sermo- De secnndo. 7iis subdil : Egrcssus autcm. non poterat loqui ad
Notandnm. iUos. Hoc enim solet accidere his qui elevantur ih apicem contemplationis ; Exodi quarto ^ : « Ex quo locutus es ad servum tuum , impedilioris et tardio- ris linguae sum » ; et Daniehs decimo : « Domine mi , in visione tua dissoiutae sunt compages meae , et ni- hil in me remansit virium ; et quomodo poterit ser- A^us Domini raei eloqui cum Domino meo ? Nihil enim in me reraansit virium, sed et hahtus meus inter- cluditur » . Et ideo ex hoc tanquam ex signo vene- runt in notitiam veritatis. — Propter quod sequitur: Et cognoverunt, quod visionem vidisset in templo, et ita, quod esset verus Propheta, sicut Sarauel, de
quo primi Regum terlio*: « Cognovil universus Israel a Dan usque Bersabee , quod fidelis Samuel Prophota esset Domini » . — Ad perfectam autem signi eviden- tiam notalur loquendi im[X)Ssibiiitas et diuturnitas, in hoc quod addit : Et ipse erat innuen-s illis ei per rnansit mulus. Ambrosius'': « Sine voce cor[X)rales actus moliens nec exprimens voluntateui » , perman- sit mutus, in signum, quod in adventu Chrisli si- vouDdon. lentium debebat imponi sacerdotio legali; Mallhaei undecimo: « Lex et Proplietae usque ad loannem prophelaverunt ». Ideo dicit Chrysoslomus de loanne, quod est « Apostolorum vox, silenlium Pro[)hetiirum ».
Quarto describitur promisaionis impletio qa&drapliuiter.
35. Et factum est, ut impleti sunt etc. De- scripsit supra praecursoris conceptionem quantiim ad parentum conditionem, angelicam denuntiationem et denuntiationis confirmationem ; hic postremo descri- bit quanlum ad denuntiationis consummalionem sive impletionem. Circa quod qualuor nobis breviter explicantur, scilicet mutua cohabilalio , fecunda conceptio, verecunda occuUatio et tuelabunda ex- suUatio. Vnmvim respicit legem coniugii; secundum, virtutem miraculi; tertium, recordalionem praecc- dentis opprobrii; quartum, recognitionem praesentis beneficii.
36. (Vers. 23.). Insinuatur ergo primo mutua Primo. de
.... ,. . ^ /. •= ' ... malna coha-
cohabitatio, cum dicit: Et jactum est, ul impkli iinauone. sunt dies officii cius, abiit in donium suam , sci- licet ad cohabitandum et reddenduni debiluin uxori; unde Chrysostomus * dicit, quod eadem noctc (llium genuit; hoc autera fecit coniugii lege; [jrimae ad Corinthios septirao: « Nolite fraudare invicera nisi ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi; et ite- rum revertiraini in id ipsuin ». Et ideo, quaradiu Za- charias dies oflicii implebat, ad uxorem non acce- debat; Exodi decimo nono: « Sacerdotes, qui acce-
' Vat. per praesentiam multitudinu cxspectantis ; eadem ed. superiiis pro quarto perperam substituit quarta, et infe- rius Primam pro Praesentiam... admirantis.
' Vers. U. — Subinde alleganlur Thren. 3, 26. et Eccli. II, 13. — Theophylact., in Luc. 1,21: Vides, quomodo Indaei exspectabant et permanebant, donec exiret summus sacerdos? At nos Christiani, nisi mox, ut ingressi fucrimus iii templum, statim egrediamur, existimamus male nobiscum agi.
' Vers. 10. — Sequitur Dan. 10, 16. seq.
♦ Vers. 20.
' Libr. I. in Luc. n. 41 : « Remansil eigo mutus Zacha- rias et erat innuens illis. Quid est nutus, iiisi quidam sine verbo corporalis actus, indicare moliens, nec exprimens volun- tatem » etc. Locum hunc Glossa ordinaria exhibet, ut nostri codd., addens tamen indicare post actus. Quae adduntur: in signnm etc, insinuantur ab Origene, Homil. 5. in Lucam , et etiam ab Ambro- sio, loc. cit. n. 40-42. Euthymius Zigabenus (saeculo XIL), in Luc. 1 , 22: Signiflcabat autem silenlium sacerdotis senis veteris sacerdotii cultusque taciturnilatem. — Sequitur Mattli. II, 13. Verba Chrysostomi iu Homil. 16. ex variis in Malthaeum locis (ed. Veneta 1583), in DecoUat. loan. Bapt. in illud Matth. 14, 3: Herodes tenuit loannem elc. — Inferius pro debebat AC D ilebet.
° Ed. Operum Chrysost. , Venetiis 1583, coniiiict diversas homilias in loca quaedam sancti Lucaeetc, inler quas iirinius sermo esl de Nativitate sancti loannis Baplistae. In ipso dicitur, quod apparitio Angeli etc, facta sit « ante primuni annum im- perii Tiberii Caesaris, mense Seplenibri, octavo (^alcndas Octo- bris [2i Sept.], incipiente kina 'Undecima... et invenlum est ipsa die octava calendaruin Octobrium csse aequinoctiuni , in quo est inchoatio noctis maior quam lucis ; illum enim opor- tel crescm-e, inquit [loan. 3, 30.], me aulem minui. Minorata autem fuerat lux a tencbris, cum ludaei secundum Legem ot proplietiam sacrificia Deo olTerebant, in qua ci loannc-s comc- ptus est » etc. (Cfr. Bcda, 1. in Luc 1, 21, qui haeo sub no- mine Chrysoslomi aflert, et Glossa ordinnria). Ilaec \crba Card. Hugo , in Luc. 1 , 25. sic explicat : « Ex hoc clicitiir , quod dc- cima dies Septembris fuit ultima dics administraiionis Zacha- riae, qua completa, in ipsa vespera dccimae diei rediit Zaclia- rias in donium suam , et in ipsa noctc.. et iia undccima Iiiiia conceptus est loannes Baptista in ieiunio scenopegiac » . B. Al- bert,, Postilla in Luc I, 23, vero dicit : Nec crcdo, quod slatim abierit; sed de templo abiens et dc minislratione ivit cclcbrarc festum tabernaculorum , quod ultiniis septem diebus Seplcmbris celebrabatur etc — Subinde allcgantur i. Cor. 7, 5 ; Exod. 1 9, 22. et II. Reg. 6, 7. seq. (de quo vide tom. IV. pag. 210, notam 1.)
"20
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C.
cJunt ad me, sanclificentnr, ne percutiam eos»; et ex hac causa dicunt Hebraei Ozam percussum , secundi Regum sexto, quia nocte uxorem cognove- rat, quando letigit arcam. Non enim licebat ab am- plexu Liae ad Rachelem immediale transire, sicut Genesis vigesimo nono ' dicitur ad lacob: « Imple hebdomadam dierum huius copulae».
37. (Vers. 24.). Secundo insinuatur fecunda secmio, ie conceptio , cum dicit: Post hos auteni dies concepit
fecnnda con- ' '
cepiione. MsaWt ; «icut dicitur primi Regum pnmo ^ : « Post circulum dierum concepit Anna ». Postdies, officii; in quo ostenditur, quod carnaha postponenda sunt spiriluahbus; et ideo infra decimo: «Maria oplimam partem elegit ».
38. Tertio describitur verecunila occultatio , Teriio, cum dicitur : Et occultabat se mensibus quinque.
de verecanda ' ^
occuiiatione. Hoc enim erat signum humihtatis et pudicitiae ; non sicut .Vgar anciha, de qua dicitur Genesis decimo sexto^, quod « concepisse se videns, despexit domi- nam suam ». Ratio huius bene redditur in Glossa Ambrosii. — Sed spintualiter erudimur, quod sancti propositi conceptio est ia principio occultanda, sicdt
ExiiositiD spiritualis.
dicitur Matthaei decimo tertio '
Siinile est regnum
Quarto, de laetabnn-
caelorum thesauro abscondito in agro » ; ubi Grego- rius: « Inventus thesaurus absconditur, ut servetur, quia studium caelestis desiderii a mahgnis spiritibus custodire non sufficit, qui hoc ab humana laude non abscondit ».
39. (Vers. 2b.). Quarto tangitur laetabunda exsidtatio in recognitionem beneOcii, ibi: Dicens,
'^^ifo^^p"'' l'-''^'-'' ■^*''' /^^'^^ "**^''' Dominus. Simile (Jenesis vige- simo primo^: « Risum fecit mihi Dominus; quicum- que audierit, corridebit mihi ». — Jn diebus, qui- bus respexit auferre opprobrium meum inter ho- mines , opprobrium scihcet stcrihtatis; Genesis trige- simo^: « Concepit Rachel etpeperit, dicens: Abstuht Deus opiirobrium meum ». Iloc erat opprobrium inter homines, propter illud Dcuteronomii septimo: « Non erit sterihs apud te utriusque sexus ». Unde dicitur primi Regum primo, quod « aemula Annae atlhgeijat eam in tantum, ut exprolnarct, quod con-
A
clusisset Dominus vulvam eius ». Et propter hoc gaudebat, secundum illud Psalmi: « Qui habitare facit sterilem in domo, matrem fihorum laetantem ».
Tria dicantur etiam de conceptn Salvatoris.
40. In mense autem sexto etc. Egit auctor su- pra de conceptione praecursoris , quae fuit in fecun- datione sterilis; in hac parte agit de conceptione Salvaloris, quae fuit in fecundatione Virginis. Haec autem fecundatio est facta, Deo efficiente, Angelo nuntiante et Virgine consentiente , ut reparatio lapsui responderet, sicut dicit Bernardus^: « Placuit Deo eodem modo et ordine sibi reconciliare homi- nem, quo noverat cecidisse ». Ideo pars ista ha- bet tres partes ; in prima insinuatur destinatio nun- tii a Deo; in secunda, exsecutio ministerii ab An- gelo, ibi *: Et ingressus Angelus ad eam; in tertia, a^secutio propositi , mediante consensu virgineo, ibi: Dixit autem Maria ad Angelum: Ecce ancilla etc.
Primo describitnr destinatio nantii quoad quatuor.
Destinatio autem nuntii describitur debito modo facta ex parte temporis , legati, loci et personae, ad quam mittitur nuntius Dei.
41. (Vers. 2G.). Congruentiam iemporis insinuat, congruemia cum dicit: In mense autem sexto , scilicet a con- ceptione loannis , qui fuit Martius ^, in quo mense
homo et mundus fuerat conditus, in quo etiam per Chrisli incarnationem erat renovandus, ut sic repa- ratio responderet primae conditioni, ut impleri vi- deatur illud Isaiae sexagesimo sexto: « Sicut caeli novi et terra nova , quae ego facio stare coram me , dicit Dominus; sic stabit semen vestrum ct nomen vcstrum. Et erit mensis ex niense, et Sabbatum ex Sabbato ». Nec etiam senarius numerus vacat a mysterio; quia enim perfectus est, ideo homo, inter cetera opera Dei perfectus, sexta die est conditus *". Ideo et Christus venit sexta aetate et sexto millena- rio annorum et sexto mense conceptus et sexta.feria
I
' Vois. 27. CodiJ. lcgunt: sicut G(in. 29: Impleat septem dks. — Pcr Liam sigiiificatur viia acti^a, por Kachelem autem vita coiitcmplaliva ; cfr. tom. V. pag. 114, nota .H.
- Vcr.s. 20. — Seqiiitur Luc. 10, 42.
' Vors. 4. — In Glossa Ambrosii (ex 1. in I.iic. n. 43.) vorecuiulia seu piidor alVcrtiir tanciuam causa occiiltationis Kli- saljelli.
■* Vors. 44. — Verba Gregorii habentur I. Ilomil. in Evang. homil. II. n. 1.
' Vcrs. ti.
^ Vers. 23. — Tres soqf|. loci snnt Doul. 7, 14; I. Reg. I, 6. et Ps. 112, '.).
' Ilomil. super Missus esl, liomil. 2. n. 13: « Placuit ei tamcn co potius ct modo ct ordinc hominein sibi reconciliarc, qiio novorat ( ccidissc ». Non pauci codd. omittunt hominem. — Siiperins pro Deo eflkienle Vat. Deo destinante.
' Vers. 2S ; tcrtia [lars cst v. 38.
° Cfr. siipra pag. 19, nota (!. — Inferius allcgatur Isai.
66, 22. seq. — In libello de Argumentis lunae , quod habetur intor opera Bedae, dicitur: « In illo mensc [l\Iartio] faclus est mundus, et ille mensis fuit principium anni apud antiquos Ho- manos in tcmpore Uoniuli ». Cfr. Glossa ordinaria in Gen. 1, II. (ex Beda, I. Ilexaom.) : i Patet in liis verbis , quod verno tem- pore mundus perfectus est » elc. Ibid. Lyranus observat, apud Ilebraeos duplicem hac de re esse opinionem, scil. mundum factum esse vel in mense Martio , vel in mense Septembri. — August. , IV. de Trin. c. 5. n. 9: Octavo enim Calendas Apri- lis [2.5 Martii] conceptus creditur [Christus] , quo et passus.
'" Cfr. Gen. 1, 26. seqq. — Subinde allegatur Gal. i, i. — De perfectione numeri senarii vide I. Sent. d. 2. q. 4. scho- lion. Quod Christus sexta aetate venit, docet August., 83 Qq. 64. n. 2. Glossa ordinaria (ex exposit. in Evang. Luc. inter opera Hieron.) in Luc. 1 , 26 : Sicut sexto mense missus est Gabriel Angelus a Deo in civilatem Galilaeae , ita sexto millenario mis- sus est Chrislus. De die et hora crucifixionis cfr. Comment. in loan. 19, 14. n. 1.'i. ct 25. — Pro millcnario Vat. numero.
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. I.
21
legali.
passus et sexta hora in cruce suspensus, ut sic si- gniflcetur advenire in plenitudine lemporum et per- fectione, qui conceptus est sexto mense; ad Galatas quarto : « At ubi venit plenitudo temporis , misit Deus Filium suum » etc.
42. Congruentiam legati notat , cum dicit : Mis- cougtaeaiii sus est Angeliis Gabriel a Deo , ut sic rcspondeat
reparatio lapsui , et , quemadmodum homo lapsus est per suggestionem angeli mali, sic resurgat per mi- nisterium boni; Proverbiorum decimo tertio ^: « Nun- tius impii corruet in malum; legatus fidelis, sani- tas »; respondeat etiam impletio promissioni, ut, sic- ut per Gabrielem mysterium illud praedictum fuit Danieli , sic apertum fuit Virgini ; Danieiis nono : « Ecce, vir Gabriel, quem videram in visione, a principio, citovolans, tetigit me in tempore sacrificii vespertini et docuit me » ; et post : « Septuaginta bebdomadae abbreviatae sunt super popuhmi tuum et super urbem sanctam tuam, ut consummetur prae- varicatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur ini- quitas, et addncatur iustitia sempiterna, et implea- tur visio et prophetia, et ungatur Sanctus Sancto- runi». Et nota, quod missus dicitur a Deo. Ber- nardus - : « Ab ipso Deo mitti perhibetur » ; in quo notatur , quod « nuUi beatorum spirituum suum ante quam Virgini revelasse putetur consilium, ex- cepto dumlaxat Archangelo Gabrieie » ; et quia a Deo erat, denuntiationi divini mysterii congruebat.
43. Congruentiam loci notat in Iioc quod ait : conKruentia jn civitateni Galilaeae, cui nomen Nazareth, iuxta
quod praedixerat Dominus per Isaiam, nono ^ : « Ag- gravata est via niaris trans lordanem Galilaeae gen- tium, populus, qui ambulabat in tenebris, vidit lu- cem magnam ». In hoc ergo, quod in civitatem Ga- lilaeae missus est, quae erat confinium ludaeorum et gentiuin, significatur, quod illum venit annuntiare, qui promissus fuerat Abrahae Genesis vigesimo se- cundo * : « In semine luo benedicentur universae co- gnationes terrae »; et iliud lacob, Genesis penultimo: « Ipse erit exspectatio gentium». In hoc, quod ci- vilas illa Nazareth yocainv , quae /Zos interpretatur, significatur, quod illum veniebat praenuntiare , qui est « flos campi et lilium convallium », Canticorum secundo ; et Isaiae undecimo : « Egredietur virga
loci.
de radice lesse, et flos de radice eius ascendet»; ubi dicit Hieronymus^, qufjd secundum llebraicam veritatem habetur: « Nazareus de radice lesse ascen- det». Igitur a Nazareth potest aliquid boni esse, immo flos omnis boni. Congruebal enim, florem in flore concipi, in flore nutriri, in florum lempore, id est in vere et Martio, nuntiari. Unde Bernardus*: « Florigeram amat patriam flos de radice lesse ». Et ideo iam poteral decantare : « Fiores apparuerunt in terra noslra » , Canticornni secundo.
44. (Vers. 27.). Congruentiam personae insinuat coogroemu in hoc quod dicit: Aa virginem desponsalam ; cu- ius congruentia ostenditur pudica, cuin dicit: Vir- otiendiiar ginem; primae ad Corinthios septimo'': « .Mulier in- ^" "^' nupta et virgo cogitat quae Dei sunt, quomodo sit sancta corpore et spiritu». Bernardus: « Missus est ad Virginem, virginem carne, virgineni niente, virgi- nem professione, virginem, qualem describit Aposlolus, mente et corporc saiictam ». — Ostenditur eliam Probaia. probala, cumdicit: Desponsatam viro, cui nomcn crat loseph etc. , ut scilicet « loseph, vir iustus», secundum quod dicitur Alatthaei primo*, esset testis castitatis ipsius, secundum illud 1'roverbiorum ul- timo: « Et vir eius laudabit eam». Bernardus: « Vi- rum nominat, non quia maritus, sed quia homo virtutis et iustus erat » ; et ideo fuit testis legitimus. Bernardus : « Ino tali consilio secretis caeleslibus el admittitur testis, et exluditur bostis, et integra ser- valur fama Virginis Matris ; alioquin , quomodo pe- percisset iustus adulterae » ? « Quia zelus et furor viri non parcet », Proverbiorum sexto. — Ostenditur Promissa. eliam promissa in hoc quod dicit: De domo Da- vid; quod refertur ad Virginem et loseph, quia uter- que de semine David, cui facta erat repromissio in Psalmo": « luravit Dominus David veritatem et non frustrabilur eam; de fructu ventris tui » etc. Ber- nardus: « Ambo erant de domo et familia David; sed in altera completa cst veritas , quam iuravit Do- minus David, altero tantum teste et conscio », scili- cet ipso loseph. — Ostenditur etiam praenominata Pnenomi- in hoc quod dicit: Et nomen Virginis Maria. .Ma- ria enim stella maris interpretatur, et sic ostendi- tur impleta illa prophetia Balaam; Numerorum vi- gesimo quarto ^" : « Orietur stella ex lacob , et con-
nala.
' Vers. 17. — Seqinintur Uan. 9, 21. scq. el 2i. — Su- IJCiius pro et, qnemadmodinii Vat. vt (luemadmodtm.
* Super Missus est, lioniil. 1. n. 2. ° Vers. 4. swj.
* Vers. 18. — Tres seqq.loci sunt ticn. 49, 10; Canl. 2,1. ct Isai. 11, 1. — llicron., de Nominibus Ilebraicis, Novi testam. (le Mattliaeo : Nazareth llos, aut virgultum eius, vcl mundi- tiae, aut scparatus, vel custodita.
' Epist. 57. (alias 101.) n. 7: Nam in co loco, ubi nos legimus atque transtulimus : Exiet virga de radice lesse , et flos de radice eius ascendet (Isai. II, 1.), in Ilebraeo iuxta linguae illius ioiu[j.a ita scriptum cst : Exict virga de radice lcsse et Nazareus de radicc cius crcscet. Cfr. IV. Commcntar. in Isai. II, I. — Subinde rcspicilur loan. 1, 46: Et dixit ei Natlianael: A Nazarclli potest aliquid boni esse ? Vide Comment. Bonav.
in liunc locum (n. 'Xi.) , ubi cliam scnlontia Hioronymi niodo allala profcrtur.
° Serm. 3. in Annunliat. B. Mariae, n. 7. Cfr. sermo 2. dc Advcntu Domini, n. 3. — Seiiuitur Canl. 2, 12.
' Vors. .^i. — Verba Bernardi habentur in homil. 2. su- pcr Missus est , n. 4.
" Vers. 19. — Sequitur Prov. 31, 28. Duo seqq. loci Ber- nardi invcniunlur liomil. 2. super Missus est. n. I.i. ct l3,posi qucni allegalur Prov. 6, 3t.
" Psalm. 131, II. — Vcrba Bernardi snmla suni ox lio- mil. 2. supcr Missuscst.n. 10, in iiuorum fine loxtus origina- lis liabet : oltero tamcn [ila ct A] conscio et testc adimptetae promissionis.
'" Vers. 17. — Subinde allegatur Ecdi. 30, 6. ct Apoo. 22, 16. — Ilioron., de Noininibus Hcbraicis, No\i teslani. dc
22
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. I.
surget viiga de Israel »; Ecclesiastici quinquagesimo: « Quasi steila niatutina in medio nebulae»; Apoca- lypsis ultimo : « Ego sum radix et genus David , slella splendida et matutina ».
43. Ideo ergo nominat Virginera, ut ostendatur,
Rauo 1, cnr ipsam fuisse praeparatam, non casu inventam. Ber-
nommeinr ^^^^^^ , . ^ j^^j^ ggj jjoviter , aut forluito inventa ,
sed a saeculo electa, ab AUissimo praecognita, sibi praeparata, sibi et servata, a Patribus praesignata, a Prophetis promissa ». Quod enim Moysi monstra- tum est in rubo et igne, Aaron in virga et flore, Gedeoni in vellere et rore, hoC Salomon praevidit in forti muliere et eius pretio, leremias praececi- nit de femina et viro, aperlissime declarat Isaias de virgine et domo, Gabriel tandem exhibuit ipsam
Raiio 2. Virginem salutando. — Vel ideo nominat Virginem , ut nos doceat nomen ipsius in necessitatibus invo- care; unde Bernardus in Homilia^- « 0 quisquis te intelligis in huius saecuU profluvio magis inter pro- cellas et tempestates fluctuare quam super terram ambulare; respice stellam, voca Mariam! Si iactaris superbiae undis, si ambitionis, si detractionis , si aemulationis ; respice stellam, voca Mariam. Si ira, aut avaritia, aut carnis illecebra naviculam concus- serit mentis; respice stellam, voca Mariam. Si cri- minum immanitate turbatus, si conscientiae foeditate confusus, barathro desperationis incipias absorberi; respice ad Mariam ». Unde. et dicit: « Ipsa tenente, non corruis; ipsa protegente, non metuis; ipsa duce,'
Raiio 3. non fatigaris; ipsa propitia, pervenis». — Vel ideo nominat, ut insinuet nomen eius mysterio plenum secundum triplicem interpretationem ^, per quam tri- plicem statum intelligimus salvandorum : activos per mare amarum, contemplativos per stellam, pmela- los per dominium.
Secnndo descTibitar execatio miniBteTii qaoad tTia.
46. Et ingressus Angelus etc. Postquam de- scripta est destinatio nuntii, hic describitur exsecu- lio ministerii, quae quidem fuit in denuntiatione conceptus futuri, in qua procedit Angelus, tanquam bonus rhetor , valde ordinate , et Evangelista explicat Angeiqe perfecte. Praemittitur enim primo salutationis in- ™; gressus; secundo additur narrationis processus.
ibi*: El ait ei Angelus: Ne timeas; subiungitur tertio conclusionis terminus, ibi: Ideoque et quod nascelur ex te sanctum. Istae enim sunt partes prin- cipaliores orationis rhetoricae , scilicet exordium , narratio el conclusio, secundum Tullium*.
Primo ergo praemittitur salutationis ingressus, secundo additur narrationis processus, in quo in- troducitur primo Angelus salutans, et deinde Virgo auscuUans, ibi ® : Quae cum audisset etc. — Inlroducit ergo Evangelista, Angelum in suo in- gressu a salutatione sumsisse exordium ; in qua salutatione ipsius captat benevolentiam , erigit con- ftdenliam et exhibet reverentiam. Ostendit euim eam commendabilem a bonitatis plenitudine , et ideo amabilem; a dignitatis allitudine, et ideo vene- rabilem; a laudis amplitudine, et ideo praedica- bilem. Et propter haec tria designata fuit per ar- cam foederis, de qua dicitur ad Hebraeos nono ^ quod continebat tria , scilicet « virgam Aaron, tabu-' las Legis et manna » ; ut sic ostendatur , quod ipsa erat dulcis et amabilis per manna, venerabilis per virgam, praedicabiUs et commendabilis per legem divinam. Et secundum hoc fuit in ipsa triplex ex- cellentia, scilicet dignitatis, virtutis et caritatis; Ecclesiastici vigesimo quarto: « Ego mater pulcrae dilectionis et timoris et agniUonis et sanclae spei ».
47. (Vers. 28.). Ul ergo ostendat eam amabi- lem gratiositate , dicit: Ingressus Angelus ad eam , dixit: Ave, grutia plena. Et ideo bene per Esther designata est, de qua Esther secundo* dicitur, quod erat formosa valde et incredibili pulcritudine, omnium oculis gratiosa et amabilis videbatur. Unde de ipsa potest dici illud Ecclesiastici vigesimo quarto : « In me omnis gratia vitae et veritatis , in me omnis spes vitae et virtutis». Nec mirum, quia illum erat con- ceptura , de quo dicitur loannis primo : « Vidimus gloriam eius, gloriam quasi UnigeniU a Patre, plenum gratiae et veritaUs»; et ideo post subditur: « De plenitudine eius nos omnes accepimus».
48. Ut autem ostendat venerabilem ex digni- tate , addit: Dominus tecum; discretive dictum est, quia excellenU et singulari modo, tanquam in pro- prio tabernaculo; EcclesiasUci vigesimo quarto ^: « Qui creavit me requievit in tabernaculo meo »; Psalmus: « Dominus in templo sancto suo », hoc est in Vir-
Tret partes oratiODis.
Divisio.
Primo ia salatatioais
ingressn An^elns fa-
cit tria.
Maria flgn- ratur per ar- cam.
Triplei Vir- giuis cicel- lentia.
Fnit ama- bilis bonila- tis pleoitn- dine.
Venerabilis dignitatis al- tilodine.
Matlhaeo: Mariam plerique aestimant interpretari: illuminant me isti, vel illnminatrix, vel smyrna [myrrha] maris; sed mihi nequaquam videtur. Melius autem est, ut dicamus, sonare eam slellam maris, sive amarum mare; sciendumque , quod Maria sermone Syro domina nuncupetur. Cfr. Bernard., homil. 2. super Missus est, n. 17.
' Homil. 2. super Missiis esl, n. i; ibid. etiam n. 5-1 1. insinuantur quae sequuntur. — Subinde respiciuntur Exod. 3, 2; ISum. 17^ 8; ludic. 6, :J7. seq.; Prov. 31 , 10. seqq.; ler. 31, 22. et Isai. 7, \L
' Homil. 2. super Missus esl, n. 17. S. I^octor pkira, quae textus originalis habet, omittit. Pro Si ira G cum textu origi- nali Si iracundia. Ibid. etiam habentur verba ; (luae subinde allegantur.
' Cfr. supra pag. 21, nota 10. verba Hieron.
* Vers. 30 ; sequitur v. 3-5 : Et quod nascetur etc.
" I.ibr. I. Rhetor. (sive de Invent.) c. 1 4 , ubi sex orationis partes nominantur, scil. exordium, narratio, partitio, conflrma- tio, reprehensio, conclusio. Cfr. in Hexaem. collat. 4. n. 25.
» Vers. 29.
' Vers. 4. — Subinde allegatur Eccli. 24, 24.
' Vers. 15. — Tres seqq. loci sunt Eccli. 24, 25. (Vulgata: In me gratia omnis 'viae et veritatis etc.) ; loan. 1 , 14. et 16, quem codd. nostri sic exhibent: De plenitudine eius accipiunt (D secunda manu: accipimus) omnes.
' Vers. 12. — Sequuntur Ps. 10, 5. et 45, 5. seq. — Su- periuspro Ut aulerti codd. Ut iterum.
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. \.
23
Praedicabilis a laudis am- plitadiDe.
Ipsa Virgo aDscallatis se ostendit tri- pliciler com- meadabilem.
Id aadita est modesla.
Inaffectave- recunda.
ginis utero; et rursus: « Sanctificavit tabernaculum suum Allissimus, Deus in medio eius, non commo- vebitur». Bernardus^: « DommM.9 «ecwm; iilius eris mater, cuius est Deus pater; Filius paternae carita- tis erit corona tuae castilatis»; ex quo super omnes sortiris inaestimabiiem dignitatem , et propterea re- gina dicitur in Psalmo: « Astitit regina a dextris tuis » .
49. Ut etiam ostendat ipsam laudabikm ex be- nedictione, subiungit: Benedicla tu in mulieribus , propler universale remedium; primi Regum vigesimo quinto^: « Dixit David ad Abigail : Benedicta tu, quae prohibuisti, ne ulciscerer me manu mea ». Be- nedicta, inquam, in mulieribus , id est inter mu- licres ; ludicum quinto: « Benedicta inter mulieres lahel, benedicatur in tabernaculo ». Vel : benedicta in niulieribus , id esl super omnes mulieres; ludilh de- cimo tertio: « Benedicta es, filia, a Domino Deo ex- celso prae omnibus mulieribus super terram »; et ilerum decimo quinto: « Benedixerunt illam omnes una voce dicentes: Tu gloria lerusalem, tu Jaetitia Israel, tu honorificentia populi nostri, quia fecisti viriliter, et confortatum est cor tuum, eo quod ca- stitatem amaveris, et post virum tuum alterum ne- scieris ; ideo et manus Domini confortavit te , et ideo eris benedicta ». Vel: benedicta a mulieiHbus ; Canti- corum sexto ^ : « Viderunt eam filiae Sion et beatis- simam praedicaverunt , et reginae et concubinae lau- daverunt eam » .
50. (Vers. 29.). Quae cum audisset etc. Intro- duxit prius Angelum salutantem, hic introducit Vir- ginem auscultantem , in qua auscultatione ostendit, Virginem commendabilem esse tripliciter, in auditu scilicet, affectu et cogitatu. — In auditu comraen- datur modeslia, cum dicitur: Quae cum audisset, in silentio et taciturnitate auscultasset , secundum iiiud Ecclesiastici trigesimo secundo*: « Audi. lacens, et pro reverentia accedet tibi bona gratia». Sic prompta fuit ad audiendum, licet non ad loquendum, secundum illud lacobi primo : « Sit omnis homo ve- lox ad audiendum, tardus autem ad loquendum ». Et propterea dicit: audisset, id est perfecte audien- tiam praebuisset; « auris enim bona cum omni con- cupiscentia audiet sapientiam», Ecclesiastici tertio.
51. In affectu commendalur verecundia, cum dicitur: Turbata est in sermone eius , scilicet ex verecundia. Beda ^ : « Trepidare virginum est et ad omnis viri ingressus pavere , omnis viri aspectus ve- reri»; Habacuc terlio: «Audivi, et conlurbatus est
venler meus, a voce conlremuerunt labia mea »; ut possel dicere spiritus eius illud lob vige.simo tertio: 1 A facie eius turbatus suin , et considerans eum , timore sollicitor ». Exemplum huius Esther, penul- timo: « Vidi te, domine, qiiasi Angelum Dei, et turbatum est cor meum prae timore gloriae tuae».
52. In cogitatu laudatur prudentia, cum dici- tur: Et cogitabal, qualis esset ista salutalio; et hoc erat magna prudentia. Continebat enim profun- ditatem sapientiae, de qua Sapientiae s<3xto*: « Co- gitare de illa sensus est consummatus »; unde Da- nielis quarto: «Daniel, cuius nomen Balthassjir, coepit intra semelipsum tacitus cogitare quasi una hora, et cogitationes eius conturbabant eum ». Cogitationes autem Virginis, etsi turbarent propter pudorem in- nocentiae , non tamen perturbabant propter splendo- rem intelligentiae. Bernardus': « Turbata est, sed non perliirbata; immo secundum illud Fsaimi: Tur- batus sum et non sum locutus, sed cogitavi dies antiquos » etc.
53. Et ait Angelus ei etc. Postquam praemissus est salutationis ingressns, hic secundo loco sequilur narrationis tractatus sive processus , in quo primo introducit Evangelista Angelum narrantem; secundo, Virginem inlerrogantem , ibi^: Dixit autem Maria ad Angelum: Quomodo fiet istud etc.
Narrans autem Angelus , denuntiat id, propter quod venerat, et hoc quidem facit hoc ordine. Primo exprimit divinae acceptionis beneplacilum ; secundo, salutiferae fecundationis beneficium^: Ecce, conci- pies ; tertio , nasciturae prolis fastigium : Hic erit magnus et Filius Altissimi vocabilur etc.
54. (Vers. 30.). Exprimens igitur Angelus di- vinae acceptionis bencplacitum, confortat Virginis animum et nominat: Ne timea-s , Maria. Ne ti- meas , inquam, sed gaudeas, quia nomen tuuni scriplum est in caelo, secundum quod infra dicitur ad Apostolos, decimo *" : « Gaudete , quod nomina ve- stra scripta sunt in caelis ». Et rationem reddit: Invenisti enim graliam apud Deum, gratiam sci- licet electionis, sicut Moyses ; Exodi trigesimo tertio : « Invenisti gratiam apud me , et te ipsum novi ex nomine »; sic dicitur Virgini Mariae. Gratiam etiani perfectionis , sicut Noe; Genesis sexto: « Noe invenit gratiam coram Deo »; et paulo post: « Noe vir iu- stus atque perfectns cum Deo ambulavit ». Gratiam desponsationis , ut fieret sponsa Dei et mater Filii Dei; Esther secundo": « Habuit Eslher gratiam et misericordiam coram Assuero super omnes mulieres.
Id cojiiuia praiieu.
Secando, io Darratio- ais proccA-
sa exbibea- lar dao.
Primo, An- gelas eoar- rat Iria.
Dei b«pe- placitnm.
Triplei gra- lia.
' Homil. 3. supcr Missus est, n. 8. — Subinde allegalur Ps. 44, 10.
' Vers. 32. et 33. — Tres seqq. loci sunt ludic. 5, 24. (Vat. hunc omitlit) luditli 13, 23. et 15, 10. seq.
' Vers. 8.
♦ Vers. 9. — Sequunlur lac. 1 , 19. et Eccli. 3, 31.
' Libr. I. iii Liic. 1, 29. Idem dicit Ambros., II. in Luc. n. 8. — Subinde allegantur Habac. 3, 16; lob 23, 15. et Eslher 15, 16.
• Vors. 16, post quem Dan. 4, 16.
' Homil. 3. super Misstis est, n. 9: Turbata est, sed non perturbala. Turbatus sum, inquit [Ps. 76, o. et 6.], et non sum locutvs; sed cogitavi dies antiquos etc.
» Vers. 34.
» Vers. 31 ; lertium est v. 32.
" Vers. 20. — Tres seqq. loci sunt E\od. 33, 12; Gen. 6, 8. et 9.
" Vers. 17. — Sequuntur lac. 4, 6. et Eccli. 3, 20.
24
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. l.
et posuit diadema regni in capite eius ». Invenit au- tem gratiam propter nimiam humilitatem et mansue- tudinem ; lacobi quarto : « Deus superbis resistit , humilibus autem dat gratiam »; et Ecclesiastici ter- tio : « Quanto magnus es , humilia te in omnibus, et coram Deo invenies gratiam » .
00. (Vers. 31.). Exprimens etiam salutiferae ^liit^alt ("^''^('^P^^onis seu fecundationis beneficium, ostendit, cinm. ipsum esse proximum, cum dicit: Ecce , concipies in utero et paries filium; ut sic impleatur in te illud Isaiae septimo ^: « Ecce, virgo concipiet et pariet fjlium ». Et signanter dicit: Ecce , concipies in utero, ut ostendat, hoc ipsum esse magnum et mirum et novum, ut concipiat intra, nihil recipiendo ab extra; leremiae trigesimo primo: « Novum fecit Dominus super terram: femina circumdabit virum». Et quia conceptum sine libidine sequitur partus sine parturi- tione et dolore, ideo addit: Et paries filium, se- cundum illud Isaiae ultimo ^: « Antequam parturiret, peperit. Quis audivit unquam tate, aut quis vidit huic simile » ? Et quia partum sine dolore sequitur fructus uteri cum salute, ideo subdit: Vocabis no- men eius lesum; quia, secundum quod dicitur Actuum quarto ^, « nec aliud nomen est sub caelo datum ho- niinibus, in quo oporteat nos salvos fieri ». Huius nominis praefiguratio praecessit in lesu, fiUo Nave; Ecclesiastici quadragesimo sexto: « Fortis in bello lesus Nave , qui fuit magnus secundum nomen suum, maximus in salutem electorum Dei ». -Huius etiam praefigUratio praecessit in loseph, de quo dicitur Ge- nesis quadragesimo primo, quod « Pharao vertit no- men eius et vocavit eum lingua Aegyptiaca Salvato- rem mundi » .
S6. (Vers. 32.). Postremo exprimens nasciturae
Proiis !iM- prolis fastigium, ostendit ipsum magnum, cum di- cit: Hic erit magnus. Ostendit autem, magnitudinem eius excellentissimam esse propter gratiam singula- rem, propter excelleniiam regalem, propter poten-
Propter gra- Ham aetemalem. — Singularem gratiam tangit, cum
larem. dicit : Et FiHus AUissimi vocabitur , ?,dWc&\, \)QV ^vd.- tiam uriionis; Filius , inquam, .unigenilus, secundum illud loannis primo*: « Vidimus gloriam eius, gionam quasi Unigeniti a Patre ». Et ita aequafis erit Altis- simo , secundum illud Psalmi : « Tu Dominus altis- simus super omnem terram ». Quis est hic nisi Christus Dominus? de quo ad Philippenses secundo: « Dedit iili nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine lesu omne genu flectalur » elc. Hoc au- tem nuUi aiii dedit, qnia in solo Filio Virginis est gratia unionis.
propter ex- 57. Reqalem excellentiam insinuat, cum dicit:
celleiitiam "
regaiem. A'< (labit ilU Dominus Deus sedem David, patris
eius, id est regale solium, secundum quod David erat promissum ^ : « De fructu ventris tui ponam su- per sedem tuam » ; et secundum quod per leremiam Prophetam, leremiae vigesimo tertio, promissum fuit: « Ecce , dies veniunt , dicit Dominus. Et suscitabo David germen iustum, et regnabit rex et sapiens erit ». Hoc etiam primo ostensum fuit DanieU se- ptimo, de FiUo hominis, de quo dicit, quod « anti- quus dierum dedit ei potestatem et honorem et re- gnum, et omnes popuU et tribus et Unguae ser- vient ei ».
58. Aeternalem potentiam notat, cum dicit: Et regnabit in domo lacob in aeternum, secundum quod promissum erat David, secundum illud secundi Regum septimo ^ : « Suscitabo semen , quod egredie- tur de utero tuo, et firmabo regnum eius; et sta- biliam th.'onum regni eius usque in sempiternum » . Hoc ipsum ait Daniel septimo : « Potestas eius , po- testas aeterna, ^uae non auferetur, et regnum eius, quod non corrumpetur ».
59. (Vers. 33.). Ut autem ostendat, quod aeter- nitas ista est proprie dicta per carentiam finis, addit: Et regni eius non erit /inis; ut sic impleatur ilhid Isaiae nono ^ : « Super soUum David et super regnum eius sedebit , ut confirmet illud et corroboret in iu- dicio et iustitia , amodo et usque in sempiternum » . Et ideo recte dicit Psalmista : « Regnum tuum re- gnum omnium saeculorum, et dominatio tua in omni generatione et generationem ».
60. (Vers. 34.). Dixit autem MaiHa ad Ange- lum. Introduxit prius Evangelista Angelum narran- tem; subiungit hic prudentissimam Virginem jper- cunctantem; in qua percunctatione tria nobis expli- cantur, scilicet dubitatio conveniens, ratio movens et solutio satisfaciens. — Conveniens dubitatio no- tatur, cum dicitur: Quomodo fiet istud? Cum enim triplex sit concipiendi modus: unus carnalis, aUus spiritualis et tertius admirabilis et singularis; quaero, quo istorum modorum fiat ? Nicodemus sic quaerebat a Domino, cum audiret, quod oporteret, eum renasei denuo; loannis tertio*: « Quomodo, inquit , possunt haec fieri » ? Et nota, quod non quaerit modum sciendi sive signum, quod fidem faciat, sicut Zacha- rias, qui punitus fuit, supra eodem : « Unde hoc sciam? Ego enim sum senex,etuxor mea processit in diebus suis»; sed quaerit modum fiendi , ni con- sentiat, secundum illud Proverbiorum quarto: « Pal- pebrae tuae praecedant gressus tuos».
61. Rationem moventem tangit, cum dicit: Quo- niam virum non cognosco, id est, non cognoscitu- ram propono, et ita sum virgo mente et carne et proposilo, ut sibi recte competat illud Rebeccae, Ge-
Propter po- teotiam ae- ternalem.
Regoi liains aeternitas.
Secnudo, Virgo intev- rogat, in qno tria oslen- dnntnr.
Dnljilalio convenieos.
Notandnm.
Ratio moTens.
' Vers. 1 4. — Siibindc allegatur ler. 31, 22.
' Vers. 7. seq.
' Vers. 12. — Duo seqq. loci sunt Eccli. 46, 1. seq, et (ien. 41 , 4S.
* Vers. U. — Sequuntur Ps. 96, 9. et Phil. 2, 9. seq. Cfr. III. Sent. d. 13. per tolam.
» Psalm. 131, II. — Subinde allegantiir ler. 23, 5. et Dan. 7 , 14. — Inferius pro primo oslensum Vat. post osl-ensum.
° Vers. 12. seq., post quem Dan. 7, 14.
' Ver.s. 7. — Sequitur Ps. 144, 13.
" Vers. 9. — Duo seqq. loci sunt I.uc. 1 , 1 S. et Prov. 4, 25. — Inferius pro fiendi Vat. faciendi.
COMMENT. IN EVANGELILM LLCAE C. I.
25
nesis vigesimo quarto ', quod eral « pueiia decora niinis virgoque pulcherrima et incognita viro ». Et secuqdum Apostoium, primae ad Corinthios septimo, iam non cogitabat, quae carnis erant, sed « quae Domini sunt, quomodo esset sancla et corporc et spiritu»; et ideo non irrationaljiliter qiiaerebat, quo- modo debeat prolem concipere, quae non propone- bat virum cognoscere, ut, si posset esse, quod ha- beret simul virginitatem et fecunditatem, tunc con- sensum praeberet.
62. (Vers. 33.). Et quoniam dubitatio sua ra- I soiaiio 83- tionem habebat recte movenlem; ideo meruit re-
sponsionem satisfacientem , quae notatur ibi : Et respondens Angelus dixit ci : Spiritiis sanclus superveniet in te, ct virlus Altissimi obumbrabit tibi; quasi dicat Angelus: quaeris, quoniodo con- cipies? Ad hoc respondeo, quod fecundaberis sine corruplione, concipies sine libidine, paries sine do- lore, quia non ex, virili semine, sed ex Spiritus sancti virtute. Ita dictum est Matlliaei primo ^: « Quod in ea natum est de Spirilu sancto est». Et recte di- cit: Spiritus sanctus superveniet, id cst, desursum veniet; lacobi primo: « Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a PatFe luminum ». Propler hoc dicilur Actuum primo: (t Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos »; et ita non erit corruplio, quia de Spiritu san- cto. Non etiam erit libido , quia virtus Allissimi obumlrrabit tibi, scilicet ne sentias aestum concupi- scentiae, secundum illud Canticorum secundo ^: « Sub umbra illius, quem desideraveram , sedi ».
63. Et nota, trium praecedentium triplicem prae- Horam tri- cesslsse figuram : qtiia sine virili semine, in virga
^""'Aaron, quae floruit, Numerorum decimo septimo*; Isaiae undecimo : « Flos de radice eius ascendet » etc. ; quia sine libidine, in rubo et igne, Exodi tertio, quia rubus ardebat et non comburebatur; quia par- tus sine dolorc designatur in rore et vellere Gedeo- nis, ludicum sexto. « Vellus enim, ut dicit Hiero- nymus^, cum sit de corpore, nescit tamen corporis passionem » ; et ideo in Psalmo : « Descendet sicut pluvia in vellus ».
64. Ideoque et quod nascetur ex te san- Teriio, iD clum ctc. Postquam descriptus est ingressus salu-
conclusionis . . .....
lerminoAn- tationis ct urocessus narrationis, ponitur hic ultimo
fcOlas facil . ... , . , .
'"••<• terminus conclusioms ; et conclusio est, quod virgo
Maria concipiat, et ex ea nascatur Filius Dei. In hac
aiitem illatione" primo praemittit Angelus suam con- clusionem, et deinde approbutionem, et [)Ostremo utrinsque subiungit ralionem.
(j)nchmonem iiifert, cuiii dirjl: Idc.imie el (luod infen coo-
, . ■■,./. r. . clofionem.
nascetur ex tn sanclum vocabitur Filius Dei. Qiiia enim fecundaris virtiitc Spiritiis sancti, non prolein viri generabis, sed proli'iii Dei,iion ijecralorein, sed sanctum; Danielis noiio^: « linpleatur visio et pro- phetia, et ungatur Sariftiis Sanctorurn ». Si enim, quemadmodum dicitur loannis lertio, « quod natum est ex carne caro est, et quod natum esl de spiritu spirilus est»: ergo quod nascilur de Spirilii s;ancto necessario seqnitur csse sanrtiiin. Hernanliis*: « Si diceret: sancta caro, vel sanclus lioiiio, paruiii di- xisse Yideretur; posuit erga iiidefiuite sanclum , ipiia quidquid fuil, qiiod Virgo ^'iMiiiil, sancliiiii [jroriil dubio ac singnlaritcr .sriiictiiiii fiiit». Et quia iilii hominum nascuntur poliiiti, ;iil Ephosios seciindo^: « Omnes nascimur natiira filii irae»; idco iain non filius viri, sed Filius Dei vocabitur; Isniac noiio: « Et vocabilur nomen cins adiiiirabilis, consiliariiis, Dciis, fortis » etc. Vocabilur ab ipso Deo; .Marci nono '^:Trip)exiesii- « Hic est rilius meus carissimiis »; ct Malthaci dc- cimo scptimo: « Hic cst Filiiis mciis dilcclus, in qio mihi bcnc complaciii, ipsuiii aiidite». Vocahitur ;dt ipsis crcdentibus; Matliiaei dccimo scxlo : « Tu cs Christus, Filius Dci vivi »; ct ad Honiaiios priuio: « Qui praedcstinatus est Filiiis Dei invirlulc». Vo- oabitur ab omnibus; Matthaci pcnultiino dixil ccfitii- rio: « Vere Fihus Dei erat isle ».
(55. (Vers. M.). Apnrobalioneni aiitciii sivc •Wionp' •■>!>-
r. . ... , . , prel alionem.
connrm;itionem adiungit, cum dicit: Ecce, Elisa- belh , cognata tua, et ipsa coiKcpit /llium in se- neclute sua. Si ergo Deus dedit conceptum scni, dare potest et iuveui, licet istiid novum, illud iam factum ; Genesis vigesiino primo " : « Couccpit Sara et peperit filiuin in senectnte sua ». — Vt melius constet Virgini, additur: Et hic mensis est sextus illi quae vocatur stcrilis. Et ila cnm maiiifcsta fue- rit eius sterilitas, iani cst inanifesla eius fccunditas. lam ergo incipiunt signa et mirabilia ficri in lcrra, secundum illud Ecclesiastici trigesimo scxto'*: « In- nova signa et immuta inirahilia ». Et idco lirinum ct certum est, quod et tu, Virgo, iain concipias su- pra naturam; et hoc cst quod dicit licda in Glos.s;i: « Ne Virgo desperet de partu , accipil excmpluin sterilis et anus pariturae, utdiscat, omnia Dco csse
' Vei'.'«. IG. — Subinde allegatur I. Cor. 7, 3.i. — Supe- rius vcrbo propono Vat. praedgit me.
' Vers. 20. — Sequuntur lac. I , 1 7. ct .\ct. 1 , 8.
' Vers. ,3.
• Vers. 5. — Trcs seqq. loci sunt Isai. H , 1 ; Exod. 3 , 2. ct ludic. 6 , 37. seq. Cfr. supra n. K. — Supcrius pos't seminc secunda manus in D addidit designatur.
° Epist 9. ad Paulam et Eustochinm , dc Assumlione B. M. V. (inter opcra Hieron.) n. 5: « Hoc quippe est quod Da- vid canit: Descendet sicut pluvia in vellus. Vellusitaque, cum sit de corporo, nescit corporis passioncm; sic et virginitas, cum .sit in carnc, ucscit vitia carnis ». Simile exliibet Bernnrd., Ho-
S. Bonav. — Tom. VII.
mil. 2. supcr ilissus esl , n. 7: Qiiid illud Oedeonis vollu.'; si- gnifieat, quod ulique de carnc lonsum, scd sine vulnere c.nrnis iu area ponilur... nisi carncm assuinlam do inrnc Virginis ct al}sqiie dclrimenlo virginilatis? — Subinde allegalur Ps. 71, fi.
' Vat. roHclusioni' ct subinde coniiilinnem pro conclu- sionem.
' Vers. 2i. — Scquilur loaii. 3, 6.
' Iloniil. 1. super Missus cst , n. .'>.
° Vers. 3. — Scquitur Isai. 9, (i.
" Vei's. 6. — Quatuor sc^jq. loci sunl Matlli. 17, 5; Ki, 16; Rom. 1, 4, et Mattli. 27, Sl. " Vei-s. 2.
" Vei-s. 0. — Glossa Bcdac csl ordinnrin in I.iir. I, .36.
26
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. L
possibilia , quae ordini naliirae videntur esse contra- «otendnm. ria ». Et idco Dominus tot steriliuni conceptus prae- misit, ut istum conceptum figurarent et figurando praenuntiarent et praenuntiando testimonium darent et credibilem facerenl.
66. (Vers. 37.). Rationem autem huius subiun- sobinngitra-git, cum dicit: Quia non cril impossibile apud Deum omne verhum ; Ecc\eS:\RSlAe ()Cla.\o ^ : «Omne, quod voliierit, faciet, et sermo illius potestate ple- nus est»; Matthaei decimo nono: « Apud Deum omnia possibilia sunt » , sicut dictum est Sarae , Ge- nesis decimo octavo: « Nunquid Deo quidquam est difficile » ? Bernardus^: « Apud Dominum idem est facere quod loqui, et loqui quod velle. Merito ergo noveris, non esse impossibile omne verbum » ; et ideo, cum aliquid promitlit Deus, sine dubitatione creden- dnm est, quia , cum omnia possit et mentiri non possit, necesse est, ut fiat ila, sicul promitlit ; Nu- merorum vigesimo terlio ^ : « Non est Deus quasi homo, ut mentiatur; nec ut filius hoininis, ul mu- telur. Dixit ergo, et non faciet? Locutus est, et non implebit » ? — Et sic ostendit Angelus suam conclu- sionem necessariam, ut iam Virgo nec dubitare pos- sit nec valeat dissenlire.
Tertio desciibituT assecDtio piopositi quoad tria.
07. (Vers. 38.). Dixit autem Maria etc. Hic iiltimo ponitur assecutio propos^iti, quod fuit in conf sensu Virginis, per quem mox concepit Filium Dei. Hunc autcm consensum describit debite et ordinate factum: quia ex humilitate prneilisponenlc el cari- tate per/iciente et creduliiate pronunlianle.
Introducitur ergo primo pronuniinlio ex cre- De primo. duUtate , cum dicitur : Dixit autem Maria ad An- gelum. Quia enim Angeli dictum credidit esse verum, ideo dat expresse responsnm consentaneum ; ad Ro- manos decimo*: « Corde creditur ad iuslitiam, ore autem confessio fit ad salutem » ; et in Psalmo: « Credidi , propter quod locutus Sum ». Dixit; de hoc verbo fidei dicitur ad Romanos decimo: « Prope est verbiun in ore tuo et in coide tuo, hoc est verbum fidei , qiiod praedicamus ». Qnia ergo corde concepit
verbum fidei, ventre concepit Filium Dei; infra eo- dem: « Beata, quae credidisti » etc. ; et undecimo : « Beatus venter, qui te porlavit, et ubera, quae suxisti ».
08. Bemih seqiiilur praeparalio ex humilitale, Dasecnndo. cum dicitur: Ecce, ancilla Domini. Simile respon-
sum dedit Abigail, mulier prudens, cum David vellet eam uxorem accipere; primi Regum vigesimo quin- to^: « Ecce, famula tua sit in ancillain, ut lavet pedes servorum domini mei »; et illa Ruth, quae designat beatam Virginem , Ruth secundo: « Unde hoc mihi, ut invenirem gratiam anle oculos tuos »? quoniam « loculus es ad cor ancillae tuae, quae non sum similis unius puellarum tuarum». Et quia se virgo Maria humiliavit, se ad graliam praeparavit. Bernardus^: « Ilumiliter respondetur, ut sedes prae- paretur ». Et quia singularis humilitas, ideo et sin- gularis fuit gratia; unde Bernardus: « Non est ma- gnum, esse huniilem in abiectione; magna prorsus et rara virtus humilitas honorata»; hoc « est luminare, quod minuitur in consummalione » , Ecclesiastici qua- dragesimo terlio.
09. Postremo subditur consensus perfeclus ex carilale, cum dicilur: Fiat mihi secundum verhum tuum. « Fiat, ut dicit Bernardus^, est desiderii signum, non (lubilationis indicium »; eliam est si- gnum asserlionis, sicut in Psalnio dicitur: « Dicet omnis populus: Fiat, fiat » ; et iterum affectionis, ut in Psalmo: « Fiat inanus tua, ut salvet nie » — idem enim est verbum et manus Patris — et potest esse orationis verhum, ut sic sit desideratorium, quia ex carilate; ornlorium , quia ex hnmilitate; asser- iorium , quia ex credulitate ^. — Haec est vox dulcis- sima hominibus, Angelis et ipsi Sponso. Hanc petebat in Canticorum secundo : « Sonet vox tua in auribus meis; vox enim tua dulcis, et facies tua decora »; qiiod facit, cum dixit Angelo: Fiat mihi secundum verhum tuum. « Verbnm, quod erat in principio apud Deum, fiat caro de carne mea, secundum verbum tuum"». Unde Bernardus: « Fial mihi, obsecro, verbuin non prolatum , ut traiiseat, sed conceptum, nt maneat. Fiat verbum non tantum audibile auri- bus, sed et visibile oculis, palpabile manibus, gesta-
Oe terlio.
Triplen sen-
sns Tocis
liat.
Voi dolcis-
sima.
' Vers. .3. seq. — Seqminliir Matlh. 19, 26. el Gon. 18, 14.
* Homil. i. siiper MissHS est, n. 7: Soli Deo qiiia idcm esl faccrc qiKid loqiii, idoni loqnl quod velle; mcrilo non crit im- possibile apud Deum omne verbum.
° Vers. 19. — Supcriiis ACD omittunt et mentiri non possit.
* Vers. 10. — Subinde iillegantur Ps. 115, 10. (sivc 1.); Rom. 10, 8; Uic. 1 , 45. et 1 1 , 27.
' Vers. 41; post qucni sequitur Rutli 2, 10. cl 13.
° Homil. 4. super Missus esl, n. 9: Humilitor ergo respon- det, ut etc. Edd. el codd. pro Humililer habent Humilitas. ibid. etiam senlenlia seq. habetur, tui adiungitur Eccli. 43, 7.
' Homil. 4. supcr Missus est, n. 11. — Sequuntur Ps. 105, 48. ct 118, 173, ubi August. (serm. 32. n. 5.): Fial manus iua, ut manus Dei Chrislus intelligotur. Cfr. Scrm. 291. (alias
4. cx Vig;ncrianis) n. 2: Clirislus enim nianus Domini, Filius Dei inanus Dci , Vcrbum Dei inanus Dei. Quac est cnim ma- nus Dei, nisi per quam facta sunt omnia [loan. I, 3.].
' Bcrnard,, loc. cit.: Et in hoc quod dicit: Fial mihi se- cundum verbum tuum, mngis intclligenda est afTectura cxpri- mcre desiderantis, qiiani effecluin requirere more dubitantis. Quamquam nil obslat intclligi , ftat esse vcrbum orantis. Ncmo quippc orat, nisi quod credil ct sperat. Vull aiitem a se requiri Deus etiam qiiod pollicetur. Et ideo fortc multa, quae darc dis- posuit, prius pollicctur, ut ex promissionc dcvotio excitelur, sicque qiiod gratis daturiis erat devota oratio promcreatur elc. — Sequitur Cant. 2, 14.
' Bcrnard.. Homil. 4. super Mi.isus est, n. II. Respicilur loan. 1,2: Hoc erat in principio apud Deuni. — Verba Ber- nardi, quae sequuntur, habentur loc. cit.
COMMENT. IN EVANGELIUM LUCAE C. l.
27
bile humeris», ut verbo virlutis suae me porlet *. « Porro miiUifanam muUisqm modis olim- locutus est Deus Palribus in Prophelis, et aliis in corde, aliis in aure, aliis in ore, aliis in visu, aliis in manu; mihi, oro, ut fiat iuxta verbum tuum; nec volo, ut liat mihi aut declamatorie praedicatum, aut figuraliler signatum, aut imaginaliler soiuniatum, sed silenter inspiratum, personaliter incarnalum, corpo- raliter invisceratum » « Verbum caro faclum » *. Et si ila fiet, tunc potero dicere tibi, quod dixit mulier Sarephlana Eliae tertii Regum decimo seplimo: « Nunc cognovi, quoniam vir Dei es tu, et verbum Dei ve- rum iu ore luo esl ».
70. Et quoniam in tali consensu conceptus est
Discessit.^n-Dei Filius, et propositum suum asseculus est Ange-
^' ' lus; ideo sequitur : Et ducessil ab iUa Angehis. Hoc
enim ostendebal faclo, quod Raphael Tobiae dicebat
verbo, Tobiae duodeciino ": « Tempus est, ut rever-
tar ad euni qui me misit»; et de Petro dicilur
Acluuiii duodecimo, quod ipso educlo de carcere,
Noundura. « contiuuo disccssit Angelus ab eo ». Recessil ab ea
.Angelus, sed remansit cum ea Dei Filius; discessit
quantum ad apparentiam, sed remanserunl niulti
quantum ad custodiam; Canticorum tertio: « En,
lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex for-
tissimis Israel». Isti sunt Angeli beatissimi, qui cu-
slodiebant eam lanquam « locum divinae habitalio-
nis* » electissimuni; unde etsi beneficium cuslodiae
sibi impenderent propter infirinitalem carnis, cultum
tamen reve!'entiae exhibebant propter dignitjUem Ma-
tris,et ideo quodam modo per ipsam ascendebant et
Tres (igurae descendebaut. Unde designata fuit per illam scalam,
i "'"■ cui Dominus erat innixus, et Angeli per illam ascen-
debant, quam vidit lacob, Genesis vigesimo octavo*;
-«t post sequitur : « Non est hic aliud nisi domus
Noiandum. Dei ct porta Ccaeli » , quia nuUus potest iam caelum
intrare, nisi per Mariam transeat tanquam per por-
tam. Sicut enim -Deus ad nos venit per ipsam , ita
per ipsam nos oportet redire in Deum. Et ideo dici-
tur domus, porla et scala: domus propter Christi
conceptionem, po/7a propter Christi partum el scala
Exhoriaiio. propter ascensum ad Deum. — Non ergo discedamus
ab ea, sed eius pedibus provoluti, semper eam sa-
lutemus: Ave, (jratia plcna, ut per eam quae inve-
nit gratiam et misericordiam super omnes mulieres
in conspectu illius magni Assueri, nos «gratiam in-
veniamus et misericordiam consequamur in auxilio opportuno* ».
Secundo, de gratiarum actione pro utraque conceptione.
71. ExsurQens aulcm Maria etc. Terminata parte illa, in qua egit de sterilis et Virginis fecun- dalione, hic sequilur pars secunda, in qua agit de gratiarum aclione. Et iuxta hunc duplicem modum pars ista habet duas, in quarum prima fit gratia- rum actio et iaudis decantatio propter concepium Saloatoris; in secunda, propler conceptum et par- lum praecursoris , ibi': Elisabelh implelum est iempus elc.
De prima grati&ram aotione dicaotar tris.
Ad hoc autem, qiiod decanlatio laudis sit ex in- tegro et perfecto alTectu , exigilur cerlificatio veri- tatis in inlellectu et exhibilio carilalis in alTectu et elTeclu^, unum sicut praecedens, alteriim sicut consequens. Ideo prima pars habet tres, in quarum prima praemillilur testimonium prophetiae; in se- cunda subditur canticum laetiliae, ibi ^: Et ait Ma- ria: Magnificat etc. ; in tertia subiungitur obsequium benepcentiae , ibi : Mansit autem Maria cum iUa etc. Primum aslruit fidem, secundum erigit spem, ter- tium oslenJit caritatem.
Primo praemittitor testimoniom prophetiae.
In descriptione autem iestimonii prophetiae pro- cedit Evangelista hoc ordine. Nam primo introducit """'o- teslificandi opporlunitatcm ; secundo , testimonii ve- ritalem , ibi *" : El unde hoc mihi etc. — Ad testifi- snbdivUio. candi a.nlem opporlunitatem tria concurrunt, scilicet Virginif salutantis occursus et virgineae salula- tionis effeclus et Elisabeth resalutaniis affectwi; primum , ibi " : Exsurgens Maria etc. ; secundiim , ibi: Facium est , ut audivil etc. ; tertium, ibi: Et replela